Kayaçlar ve İklim-Kayaç Yapısının Aşınma ve Çözünme Süreçlerine Etkisi
Yer kabuğunu oluşturan kayaçları oluşum kökenlerine göre (püskürük, tortul ve başkalaşım) sınıflandırır ve kayaç döngüsünü açıklar. · İklim koşullarının (sıcaklık farkı ve yağış/nem) fiziksel ufalanma ile kimyasal çözünme süreçleri üzerindeki etkisini analiz eder. · Kayaçların sertlik ve çözünürlük özelliklerinin yer şekillerinin (tor topoğrafyası, peribacaları ve karstik şekiller) oluşumuna etkisini ilişkilendirir.
- İç püskürük (granit, siyenit) yavaş soğur ve iri kristallidir; dış püskürük (bazalt, andezit, obsidyen, tüf) yüzeyde hızla soğur.
- Tortul kayaçlar tabakalıdır ve fosil içerir; yüksek sıcaklık ve basınçla başkalaşır (kalker -> mermer, granit -> gnays, kil taşı -> şist).
Kayaç gruplarını ayırt edici oluşum özellikleriyle eşleştiriniz.
Kayaçlar ve çözünme süreçleriyle ilgili ifadeleri Doğru/Yanlış olarak belirleyiniz.
| D | Y | |
| Geçmiş dönemlere ait fosiller yalnızca tortul (sedimanter) kayaçlarda bulunur. | ✓ | |
| Kalker, jips ve kaya tuzu suda kolay çözünebilen kimyasal tortul kayaçlardır. | ✓ | |
| Taş kömürü, linyit ve mercan kalkeri fiziksel (kırıntılı) tortul kayaç grubuna girer. | ✓ | |
| Granit kayaçlarının ayrışmasıyla oluşan bloklu araziye 'Tor topoğrafyası' denir. | ✓ |
Aşağıdaki kayaç gruplarından hangisinin tamamı 'Dış Püskürük (Volkanik) Kayaçlar'dan oluşur?
- ABazalt — Andezit — Obsidyen — Tüf
- BGranit — Siyenit — Diyorit — Gabro
- CKalker — Jips — Kaya tuzu — Traverten
- DMermer — Gnays — Şist — Kuvarsit
Türkiye'de Rize ve Antalya kıyılarında kimyasal çözünme baskınken Konya ve Erzurum'da neden fiziksel çözünme baskındır?
Cümlelerdeki boşlukları uygun coğrafi kavramlarla tamamlayınız.
- Gece-gündüz sıcaklık farkı ve don olayıyla kayaçların ufalanmasına fiziksel çözünme denir.
- Denizli Pamukkale'deki basamaklı beyaz oluşumlar kimyasal tortul bir kayaç olan traverten örneğidir.
- Kalker (kireç taşı) yüksek sıcaklık ve basınç altında başkalaşarak mermer kayacına dönüşür.
Kayaçların başkalaşımı ve oluşturdukları yer şekilleri tablosundaki boşlukları tamamlayınız.
| Kayaç Adı | Kayaç Grubu | Dönüştüğü Kayaç / Yer Şekli |
|---|---|---|
| Kalker (Kireç taşı) | Kimyasal Tortul | Mermer / Karstik şekiller |
| Granit | İç Püskürük | Gnays / Tor topoğrafyası |
| Volkanik Tüf ve Bazalt | Dış Püskürük | Peribacaları (Kapadokya) |
| Kum Taşı | Fiziksel Tortul | Kuvarsit |
Nevşehir ve Ürgüp çevresinde 'peribacalarının' oluşmasında etkili olan kayaç ikilisi hangisidir?
- AKalker ve Jips
- BVolkanik Tüf ve Bazalt
- CGranit ve Mermer
- DTaş kömürü ve Konglomera
Dünyada 'kimyasal çözünmenin' en şiddetli ve toprak oluşumunun en hızlı olduğu iklim bölgesi hangisidir?
- ASıcak ve kurak Çöl iklimi
- BSoğuk Tundra iklimi
- CYıl boyu sıcak ve yağışlı Ekvatoral iklim
- DOrta Asya sert karasal iklimi
İpuçlarından yararlanarak kavramları yazınız ve 'Tor topoğrafyasını' oluşturan iç püskürük kayacı bulunuz.
Turuncu kutulardaki harfler yukarıdan aşağıya: GRANİT
Doğadaki 'kayaç döngüsü'nde magmadan başlayarak gerçekleşen dönüşüm süreçlerini sıraya diziniz.
- 2Püskürük kayaçların dış kuvvetlerle aşınıp çukurlarda birikerek tortul kayaçlara dönüşmesi
- 1Magmanın yer kabuğunda veya yüzeyde soğuyarak püskürük kayaçları oluşturması
- 4Levha hareketleriyle derine inen kayaçların mantoda tekrar eriyerek magmaya karışması
- 3Tortul ve püskürük kayaçların yüksek sıcaklık ve basınçla başkalaşım kayacına dönüşmesi
Başkalaşım (metamorfik) kayaçlarını türedikleri ana kayaçlarla eşleştiriniz.
Büyük Sahra Çölü ile Akdeniz'deki Taşeli Platosu'nu çözünme türü ve oluşan yer şekilleri açısından karşılaştırınız.