İklim ve Kayaç Yapısının Aşınma ve Çözünme Süreçlerine Etkisi: Fiziksel (Mekanik) Çözülme, Kimyasal Çözünme ve Karstik Şekiller
İklim elemanlarının (sıcaklık farkı, yağış ve nem) fiziksel ufalanma ve kimyasal çözünme süreçleri üzerindeki etkisini neden-sonuç bağlamında çözümler. · Magmatik ve tortul kayaçların sertlik, gözeneklilik ve çatlak yapısının tor topoğrafyası, peribacaları ve kırgıbayır oluşumuna etkisini açıklar. · Suda kolay çözünen kimyasal tortul kayaçlarda (kalker, jips, kaya tuzu) gelişen karstik aşınım ve birikim şekillerini Türkiye ve dünyadan örneklerle yapılandırır.
- Çöl ve karasal iklimde fiziksel ufalanma; sıcak ve nemli iklimlerde kimyasal çözünme baskındır.
- Granit ayrışmasıyla Tor topoğrafyası, tüf ve bazalt aşınmasıyla Peribacaları ve Kırgıbayır oluşur.
- Kalker ve jipsli arazilerde lapya, dolin, uvala, polye, obruk ile sarkıt ve traverten gelişir.
Görseldeki kayaç-iklim süreçlerini ve oluşan yer şekillerini açıklamalarıyla eşleştiriniz.
Görseldeki karstik aşınım ve birikim şekillerine göre ifadelerin Doğru (D) veya Yanlış (Y) olduğunu belirleyiniz.
| D | Y | |
| En küçük karstik aşınım şekli lapya, en geniş karstik ova ise polyedir. | ✓ | |
| Mağara tavanlarının çökmesiyle oluşan derin kuyulara traverten adı verilir. | ✓ | |
| Türkiye'de karstik şekiller en yaygın olarak Teke ve Taşeli platolarında (Akdeniz) görülür. | ✓ | |
| Fiziksel çözülmede kayaçların mineral ve kimyasal yapısı tamamen değişir. | ✓ |
Görseldeki iklim-çözülme grafiğine göre aşağıdaki bölgelerin hangisinde kimyasal çözünme süreci en hızlıdır?
- AYağış ve sıcaklığın yüksek olduğu Ekvatoral ve Doğu Karadeniz
- BGünlük sıcaklık farkının yüksek olduğu Büyük Sahra Çölü
- CSıcaklığın sıfırın altında kaldığı kutup ve yüksek dağlar
- DNem ve yağışın az olduğu İç Anadolu bozkır alanları
Cümlelerdeki boşlukları kutudaki uygun coğrafya kavramlarıyla tamamlayınız.
- Mağara tavanından damlayan sularla tavanda sarkıt, tabanda dikit, birleşmeleriyle sütun oluşur.
- Sivas çevresinde yaygın olan jips (alçı taşı) arazilerinde çözünme hızlı ancak şekiller dayanıksızdır.
- Aydın-Çine ve Uludağ'da derinlik magmatik kayacı olan granit blokları üzerinde tor topoğrafyası gelişmiştir.
Tablodaki yer şekillerini oluştuğu kayaç türü ve Türkiye'deki karakteristik örnek alanıyla tamamlayınız.
| Yer Şekli | Kayaç Türü | Türkiye'den Örnek Alan |
|---|---|---|
| Tor Topoğrafyası | Granit (Magmatik) | Aydın-Çine / Uludağ |
| Peribacaları | Tüf ve Bazalt (Volkanik) | Kapadokya (Nevşehir-Ürgüp) |
| Traverten ve Polye | Kalker (Kimyasal Tortul) | Pamukkale (Denizli) / Teke-Taşeli |
Görseldeki Kapadokya peribacası kesitinde şapka kısmının geç aşınması ve gövdenin hızla oyulması hangi kayaç çiftiyle ilgilidir?
- AŞapkada dirençli bazalt/andezit — Gövdede yumuşak volkanik tüf
- BŞapkada kolay çözünen kaya tuzu — Gövdede sert granit
- CŞapkada yumuşak tebeşir — Gövdede metamorfik mermer
- DŞapkada alüvyon — Gövdede bazalt
Görseldeki karstik aşınım çukurlarını en küçük boyuttan en geniş boyuta doğru 1'den 4'e kadar sıralayınız.
- 3Uvala (Komşu dolinlerin kenarlarının eriyip birleşmesiyle genişleyen çukurluklar)
- 2Dolin (Lapyaların birleşmesiyle oluşan tava görünümündeki erime çukurları)
- 1Lapya (Kalker yüzeyindeki birkaç santimetre veya metrelik en küçük oluk ve yarıntılar)
- 4Polye (Uvalaların genişlemesiyle oluşan kilometrelerce genişlikteki karstik ovalar)
Görseldeki Konya Havzası ve Mersin (Cennet-Cehennem) obruk şemasına göre obrukların oluşum mekanizması hangisidir?
- AYer altındaki mağara tavanlarının zamanla incelerek çökmesi
- BRüzgârların çöl kumlarını biriktirerek tepecikler oluşturması
- CBuzulların vadileri aşındırarak hörgüçkayaları ortaya çıkarması
- DAkarsuların deniz kıyısında alüvyon biriktirmesi
Görseldeki fiziksel ve kimyasal çözülme kartlarını karşılaştırarak toprak oluşum hızının hangi çözülme türünde neden daha yüksek olduğunu açıklayınız.
Aşağıdakilerden hangisi Türkiye'deki başlıca karstik (gölova) polyeler arasında yer alır?
- ATefenni, Acıpayam, Korkuteli, Kestel ve Elmalı ovaları
- BÇukurova, Bafra ve Çarşamba delta ovaları
- CIğdır, Erzincan ve Muş tektonik ovaları
- DHarran, Suruç ve Ceylanpınar ovaları
İpuçlarından yararlanarak kavramları yazınız ve anahtar harflerle şifreyi bulunuz.
Turuncu kutulardaki harfler yukarıdan aşağıya: KARST
Görseldeki kaya tuzu, jips ve kalker karşılaştırmasına göre çözünme hızı kaya tuzunda daha yüksek olduğu hâlde kalıcı karstik şekillerin neden kalkerde geliştiğini açıklayınız.