Mantığın Temel Kavramları (Terim, Önerme, Çıkarım), Doğruluk ve Geçerlilik ile Argümantasyon Süreci
Düşünme ve dil ilişkisi bağlamında kavram, terim, önerme, çıkarım, doğruluk, gerçeklik ve geçerlilik kavramlarını ayırt eder. · Verilen metinlerdeki ifadeleri bağlamından koparmadan öncül (dayanak) ve sonuç (sav) önermelerine ayırarak argümanın yapısını çözümler. · Felsefi ve gündelik argümanları anlamını değiştirmeden kendi cümleleriyle nesnel ve tutarlı biçimde yeniden ifade eder.
- Kavram varlığın zihindeki soyut tasarımı, terim ise dildeki dilsel karşılığıdır.
- Önerme doğru veya yanlış yargı bildirir; soru, emir, istek ve ünlemler önerme değildir.
- Tümdengelim genelden özele, tümevarım özelden genele, analoji özelden öze akıl yürütmedir.
Görseldeki mantık ve argümantasyon kavramlarını tanımlarıyla eşleştiriniz.
Görseldeki gerçeklik, doğruluk ve geçerlilik şemasına göre ifadelerin Doğru (D) veya Yanlış (Y) olduğunu belirleyiniz.
| D | Y | |
| Gerçeklik varlığın bir özelliğidir; doğruluk ise önermenin gerçekliğe uygunluğudur. | ✓ | |
| Dilek, emir ve soru cümleleri doğru veya yanlış yargı bildirdiği için önerme sayılır. | ✓ | |
| 'Çünkü, zira, เนื่องจาก/şundan dolayı' gibi ifadeler argümanda öncül (gerekçe) belirtecidir. | ✓ | |
| Bir argümanı yeniden ifade ederken metnin bağlamını koparıp kişisel yorum katmak gerekir. | ✓ |
Görseldeki cümle türleri tablosuna göre aşağıdakilerden hangisi mantık açısından bir önermedir?
- AKeşke herkes felsefi tartışmalarda sabırlı olsa!
- BArgümanlarını kanıtlarla desteklemeye özen gösteriniz.
- CTürkiye'nin başkenti Ankara'dır ve İç Anadolu'da yer alır.
- DBugün mantık dersinde hangi çıkarım türlerini işleyeceğiz?
Cümlelerdeki boşlukları kutudaki uygun felsefe ve mantık kavramlarıyla tamamlayınız.
- Nesnelerin ortak özelliklerini kapsayan zihinsel tasarıma kavram, dildeki adına terim denir.
- Tek tek gözlemlerden hareketle genel bir yasaya ulaşma yöntemine tümevarım adı verilir.
- Argümanda 'o hâlde, dolayısıyla, demek ki' belirteçlerinden sonra gelen ana iddiaya sonuç önermesi denir.
Tablodaki akıl yürütme örneklerinin çıkarım yönünü ve türünü tamamlayınız.
| Akıl Yürütme Örneği | Düşünme Yönü | Çıkarım Türü |
|---|---|---|
| Tüm metaller ısıtılınca genleşir; bakır da metaldir, genleşir. | Genelden özele | Tümdengelim |
| Demir, bakır ve çinko elektriği iletir; öyleyse tüm metaller iletir. | Özelden genele | Tümevarım |
| Dünya ve Mars gezegendir; Dünya'da atmosfer var, Mars'ta da olabilir. | Özelden özele | Analoji (Benzeşim) |
Görseldeki argüman kartında yer alan «Bütün insanlar ölümlüdür. Sokrates insandır. O hâlde Sokrates ölümlüdür.» çıkarımının türü nedir?
- ATümdengelim (Genelden özele zorunlu çıkarım)
- BEksik tümevarım (Özelden genele olasılıklı çıkarım)
- CAnaloji (Özelden özele benzeşim)
- DSafsata (Hatalı ve geçersiz çıkarım)
Görseldeki bir metnin argüman yapısını çözümleme adımlarını 1'den 4'e kadar doğru sırayla numaralandırınız.
- 3Öncül belirteçlerinden ('çünkü, zira') yararlanarak sonucu destekleyen öncülleri ayırma
- 2Sonuç belirteçlerinden ('o hâlde, demek ki') yararlanarak savunulan sonuç önermesini bulma
- 1Metni bütüncül olarak okuyup bağlamını ve tartışılan temel sorunu belirleme
- 4Argümanı bağlamından koparmadan ve anlamını bozmadan kendi cümleleriyle yeniden ifade etme
Görseldeki «Özgür irade olmadan ahlaki sorumluluk olmaz; çünkü insan yalnız kendi seçtiği eylemlerden sorumludur.» argümanında sonuç önermesi hangisidir?
- AÖzgür irade olmadan ahlaki sorumluluk olmaz.
- Bİnsan yalnız kendi seçtiği eylemlerden sorumludur.
- CAhlaki kurallar toplumdan topluma değişir.
- DHiçbir insan eylemlerinde özgür değildir.
Görseldeki çok anlamlılık ve belirsizlik kartını inceleyiniz. Dildeki kavram kargaşası doğru düşünmeyi nasıl etkiler?
Öncülleri doğru olduğu hâlde sonucun öncüllerden zorunlu olarak çıkmadığı hatalı ve yanıltıcı akıl yürütmelere ne ad verilir?
- ASafsata (Mantık hatası)
- BSağlam (Sound) argüman
- CTutarlı önerme
- DBilimsel hipotez
İpuçlarından yararlanarak kavramları yazınız ve anahtar harflerle şifreyi bulunuz.
Turuncu kutulardaki harfler yukarıdan aşağıya: MANTIK
Görseldeki 'Doğruluk' ve 'Geçerlilik' karşılaştırmasına göre bir çıkarımın 'sağlam argüman' sayılması için hangi iki şart birlikte gerçekleşmelidir?