İçeriğe geç

10. sınıf · Türk Dili ve Edebiyatı · 7. hafta (26-30 Ekim 2026)

Anlatma (Konuşma ve Yazma) Süreçleri: Masal/Şiir Üretimi, Sözlü Performans ve Türkçede Ses Olayları: çalışma kâğıdı

12 soru. Yazdırmak için PDF'i indirin; cevaplı sürüm öğretmenler için.

PDF indir Cevaplı PDF Konu özeti
DERS KUTUSUDERSKUTUSU.COM
ÇALIŞMA KÂĞIDICEVAPLI
10. Sınıf · Türk Dili ve Edebiyatı · 7. Hafta
Ad Soyad:Sınıf / No:Tarih:

Anlatma (Konuşma ve Yazma) Süreçleri: Masal/Şiir Üretimi, Sözlü Performans ve Türkçede Ses Olayları

Sözün Ezgisi temasında incelenen koşuk, ilahi, türkü ve masal türlerinin ritim ve ahenk özelliklerini yazılı ve sözlü anlatımında kullanır. · Döşeme (tekerleme), asıl olay ve dilek bölümlerini içeren özgün bir masal kurgular ve vurgu, tonlama, beden dili uyumuyla sunar. · Metin üretim sürecinde Türkçedeki ses olaylarını (ünlü düşmesi, daralma, yumuşama, benzeşme, türeme) ve yazım kurallarını doğru uygular.

HATIRLAYALIM
  • Masal planı Döşeme (tekerleme), Olay (serim-düğüm-çözüm) ve Dilek ('Gökten üç elma düştü...') bölümlerinden oluşur.
  • Ünlü olayları: Ünlü düşmesi (gönlü, uyku, kavşak, kahvaltı) ve ünlü daralması (bekliyor, diye, yiyen, niye; 'ağlayacak' daralmaz!).
1Eşleştirme

Masal bölümlerini ve Türkçedeki temel ses olaylarını açıklamalarıyla eşleştiriniz.

GELENEKSEL MASAL PLANI VE PERFORMANS1. DöşemeTekerleme ile giriş2. Olay Bölümüİyilik-kötülük çatışması3. Dilek BölümüGökten üç elma düştüSözlü SunumVurgu, tonlama, mimik
c1. Döşeme Bölümü
b2. Ünsüz Yumuşaması
a3. Ünsüz Benzeşmesi
a)Sert ünsüzle biten sözcüğe gelen c, d, g eklerinin ç, t, k'ye sertleşmesi
b)p, ç, t, k ile biten sözcüğün ünlüyle başlayan ekle b, c, d, g/ğ olması
c)Masalın başında dinleyiciyi hazırlamak için söylenen tekerleme bölümü
2Doğru mu, yanlış mı?

Ses olayları ve sözlü anlatımla ilgili ifadeleri Doğru/Yanlış olarak belirleyiniz.

ÜNSÜZ OLAYLARI: YUMUŞAMA, BENZEŞME, TÜREMEÜnsüz Yumuşamasıp, ç, t, k -> b, c, d, ğağacı, kalbi, gidenÜnsüz BenzeşmesiFıstıkçı Şahap + ç, t, kseçkin, 1923'te, atkıÜnsüz TüremesiTek hecelide ikizleşmeaffetmek, hissi, sırrım
DY
“Affetmek, reddetmek” gibi birleşik fiillerde ünsüz türemesi olduğundan bitişik yazılır.✓
“Ağlayacak, anlamayan” kelimeleri “ağlıyacak, anlıyan” şeklinde daraltılarak yazılır.✓
“Çember, pembe, tembel” kelimelerinde dudak ünsüzleri benzeşmesi (n->m) vardır.✓
“Beşer, altmışar, yetmişer” üleştirme sayılarındaki 'ş' harfi kaynaştırma ünsüzüdür.✓
3Çoktan seçmeli

Aşağıdaki altı çizili sözcüklerin hangisinde 'türetilirken (yapım eki alırken) ünlü düşmesi' vardır?

ÜNLÜ DÜŞMESİ TÜRLERİ (HECE DÜŞMESİ)Çekim ve Yapım Eki AlırkenÇekim eki: boyun-u -> boynu, ömrünTüretilirken: uyu-ku -> uyku, kavşakBirleşik Kelime Oluşurken (Aşınma)kahve + altı -> kahvaltı, cumartesikayın + ana -> kaynana, ne + için -> niçin
  1. AYolcular yoğun trafikte kavşağı dönmekte zorlandı.
  2. BÇocuk annesinin omzuna başını yaslayıp uyudu.
  3. CBu şehrin dar sokaklarında çocukluğum geçti.
  4. DSoğuktan burnu kıpkırmızı olmuştu.
4Kısa cevap

“Gideceği yoldan uzaklaşırken sırrı kimseye diyecek gücü kalmamıştı.” cümlesindeki ses olaylarını (3 kelime) yazınız.

ÜNLÜ DARALMASI VE YAZIM TUZAĞIDaralma Olanlar (-yor ve de-/ye-)bekle-yor -> bekliyor, ağlıyorde-y-e -> diye, ye-y-en -> yiyen, niyeDaralma OLMAYANLAR (Yazım Tuzağı!)anla-y-acak -> anlayacak (anlıyacak YANLIŞ)başla-y-an -> başlayan, ağlayarak
gideceği: ünsüz yumuşaması (t->d, k->ğ); sırrı: ünsüz.
5Çoktan seçmeli

“Hissettiğimiz bu mutluluk, yıllarca süren sabrın hakkıydı.” cümlesinde hangi ses olayı YOKTUR?

  1. AÜnsüz türemesi
  2. BÜnsüz benzeşmesi ve yumuşaması
  3. CÜnlü daralması
  4. DÜnlü düşmesi
6Tabloyu tamamla

Verilen sözcüklerin kök/ek analizini ve içerdikleri ses olaylarını gösteren tablodaki boşlukları tamamlayınız.

SözcükKök / Ek AçılımıGörülen Ses Olayı
ayrıntıayır- + -ıntıÜnlü düşmesi (Türetilirken)
seçkinseç- + -ginÜnsüz benzeşmesi (Sertleşmesi)
kalbindekalp + -i-n-deÜnsüz yumuşaması (p -> b) ve kaynaştırma
niyene + -y-eÜnlü daralması ve kaynaştırma
7Çoktan seçmeli

Aşağıdaki sözcüklerin hangisinde 'ünlü daralması' YOKTUR?

DİĞER SES OLAYLARI VE KURALLARKaynaştırmay, ş, s, n harflerisu-y-u (beş-er köktedir!)N-B ÇatışmasıDudak ünsüzü benzeşmesipembe, çember, saklambaçUlama (Ahank)Ünsüz + Ünlü bağlamadün_akşam, Mehmet_Akif
  1. ABekliyor (bekle-yor)
  2. BGörünüyor (görün-üyor)
  3. CDiyecek (de-y-ecek)
  4. DYiyen (ye-y-en)
8Boşluk doldurma

Cümlelerdeki boşlukları uygun dil ve edebiyat kavramlarıyla tamamlayınız.

kaynaştırmaredifdilekulama
  1. Ünsüzle biten kelimeden sonra ünlüyle başlayan kelime geldiğinde bağlanarak okunmasına ulama denir.
  2. Masalların sonunda 'Gökten üç elma düştü...' kalıp sözünün söylendiği bölüme dilek bölümü denir.
  3. Türkçede iki ünlü arasına giren y, ş, s, n ünsüzlerine kaynaştırma harfleri denir.
9Açık uçlu

“Kaybolan kuzusunu keskin kayalıklarda bekliyordu.” cümlesindeki üç kelimede görülen ses olaylarını açıklayınız.

BİRDEN FAZLA SES OLAYI İÇEREN KELİMELERkaybolan (kayıp + olan)1) ı ünlüsü düştü -> Ünlü Düşmesi2) p -> b oldu -> Ünsüz Yumuşamasıhissettiğimiz (his + et-dik-imiz)1) s türedi -> Türeme | 2) t -> Benzeşme3) k -> ğ oldu -> Ünsüz Yumuşaması
kaybolan (kayıp+olan): ünlü düşmesi ve ünsüz yumuşaması; keskin.
10Sıralama

Geleneksel bir masalı kurgulayıp sınıfta sözlü olarak sunma aşamalarını sıraya diziniz.

MASAL YAZMA VE SUNMA SÜRECİ1. Döşeme YazımıAhenkli tekerleme kur2. Olay KurgusuKahraman ve çatışma3. Dil DenetimiSes ve yazım kontrolü4. Sözlü SunumTonlama ve beden dili
  1. 3Masalı 'Onlar ermiş muradına, gökten üç elma düştü...' dilek kalıbıyla tamamlama ve yazımı denetleme
  2. 1Masalın girişinde dinleyicinin ilgisini çeken ahenkli bir döşeme (tekerleme) yazma
  3. 2Belirsiz zaman ve mekânda iyilik-kötülük çatışmasına dayalı asıl olay örgüsünü kurma
  4. 4Vurgu, tonlama, duraklama ve beden dilini etkin kullanarak masalı dinleyicilere sunma
11Eşleştirme

Örnek kelimeleri içerdikleri ses olayıyla doğru şekilde eşleştiriniz.

ÖRNEK KELİME SES OLAYI ANALİZİkavşak / uykuTüretilirken ünlü düşmesidiye / bekliyorÜnlü daralmasıseçkin / 1923'teÜnsüz benzeşmesihissi / hakkımÜnsüz türemesi
b1. uyku (uyu-ku) / kavşak (kavuş-ak)
a2. kahvaltı (kahve+altı) / nasıl (ne+asıl)
c3. ağaca (ağaç-a) / giden (git-en)
a)Birleşirken gerçekleşen Ünlü Aşınması (Düşmesi)
b)Türetilirken gerçekleşen Ünlü Düşmesi
c)Ünsüz Yumuşaması (Değişimi)
12Şifreli kelime

İpuçlarından yararlanarak kavramları yazınız ve masalın başında tekerleme söylenen bölümü bulunuz.

Masalın sonunda iyi temennilerin yer aldığı kapanış bölümüDİLEK
Türkçede ahenk için hece sayılarının eşitliği (Hece ...)ÖLÇÜ
İslamiyet öncesi Türk edebiyatında kopuzla söylenen şiirKOŞUK
Sözün müzikal akışı, ritmi ve kulağa hoş gelen tınısıEZGİ
Tek kişilik geleneksel Türk hikâye anlatıcısıMEDDAH
Döşeme bölümünde söylenen ses tekrarlı kalıp sözTEKERLEME

Turuncu kutulardaki harfler yukarıdan aşağıya: DÖŞEME