Gökyüzündeki Komşumuz: Ay
FB.5.1.2. Ay’ın özellikleri, dönme ve dolanma hareketleri ile ilgili bilimsel çıkarım yapabilme
- Ay, Dünya’nın tek doğal uydusu ve ona en yakın gök cismidir (yaklaşık 384.400 km); şekli küreye benzer.
- Ay ışık kaynağı değildir; Güneş’ten aldığı ışığı yansıtır. Yansıyan ışık Dünya’ya ulaştığı için Ay gece de gündüz de görülebilir.
- Atmosferi çok incedir: gök taşları yüzeye düşüp krater açar, rüzgâr ve yağış olmadığından izler silinmez. Sıcaklık gündüz 125 °C’ye çıkar, gece −174 °C’ye iner.
- Ay kendi ekseninde döner; Dünya’nın ve Dünya’yla birlikte Güneş’in çevresinde dolanır. Dönme ve dolanma süreleri neredeyse eşit olduğundan Dünya’dan hep aynı yüzü görünür.
Kavramları açıklamalarıyla eşleştiriniz. Harfleri kutulara yazınız.
Görselde, Ay’ı Dünya’dan nasıl gördüğümüzü açıklamak için çizilmiş iki model verilmiştir. Doğru model ve gerekçesi aşağıdakilerin hangisinde birlikte verilmiştir?
- AI. model; Ay kendi ışığını üretir.
- BII. model; Ay, Güneş ışığını yansıtır.
- CI. model; Ay’daki toz karanlıkta parlar.
- DII. model; ışık Dünya’dan Ay’a gidip döner.
Görselde, Dünya’dan bakıldığında Ay yüzeyinde seçilen iki bölge K ve L harfleriyle gösterilmiştir. Bu bölgeler için aşağıdakilerden hangisi söylenebilir?
- AK dağlık, yüksek bir arazidir.
- BRenk farkı, Ay’ın kendi ışığındandır.
- CL buzla kaplı, sulak bir bölgedir.
- DK düzlük, L engebeli bir arazidir.
Doğru olan ifadelerin yanındaki D kutusunu, yanlış olanların yanındaki Y kutusunu işaretleyiniz.
| D | Y | |
| Ay ile Dünya arasındaki uzaklık yaklaşık 384.400 km’dir. | ✓ | |
| Ay, Güneş gibi kendi ışığını üreten bir gök cismidir. | ✓ | |
| Ay’ın yüzeyi kaya, taş, kum ve tozdan oluşur; vadiler ve tepeler de bulunur. | ✓ | |
| Ay’da rüzgâr estiği için yüzeydeki izler kısa sürede silinir. | ✓ | |
| Ay’ın farklı bölgelerinde suyun varlığına işaret eden kanıtlar bulunmuştur. | ✓ | |
| Ay’ın Dünya çevresindeki dolanma yönü, saatin dönme yönüyle aynıdır. | ✓ |
Görselde Ay’daki gündüz ve gece sıcaklıkları ile yüzeyden alınmış dört örnek gösterilmiştir. Bu sıcaklık farkının yol açtığı parçalanmaya göre örnekleri oluşum sırasına göre numaralandırınız.
- 4Toz: yüzeyi kaplayan en ince tanecikler
- 3Kum: taşların ufalanmasıyla oluşan taneler
- 1Kaya: yüzeydeki büyük, sert parçalar
- 2Taş: kayalardan kopan orta boy parçalar
Görseldeki gibi gök taşı çarpmaları, Ay’da su olup olmadığı konusundaki bilgimizi nasıl değiştirmiştir? Bu örnek bilimsel bilginin hangi özelliğini gösterir?
Cümlelerdeki boşlukları kutudaki sözcüklerle doldurunuz. Bir sözcük artacaktır.
- Dünya’ya en yakın gök cismi olan Ay’ın şekli küreye benzer.
- Gök taşlarının Ay yüzeyine çarparak açtığı çukurlara krater denir.
- Ay, Güneş’ten aldığı ışığı yansıttığı için Dünya’dan görülür.
- Dönme ve dolanma süreleri neredeyse eşit olduğundan Dünya’dan Ay’ın hep aynı yüzünü görürüz.
- Ay’da gündüz ile gece arasındaki büyük sıcaklık farkı, kayaların parçalanmasını hızlandırır.
- Türkiye, 2021 yılında Millî Uzay Programı’nı başlatmıştır.
Görselde Ay, Dünya çevresinde dört konumda çizilmiştir; kırmızı nokta Ay yüzeyindeki bir krateri gösterir. Hatalı çizilen konum ve gerekçesi hangisidir?
- A1. konum; Ay kendi ekseninde dönmez.
- B2. konum; Ay saat yönünde dolanır.
- C3. konum; Ay’ın hep aynı yüzü görünür.
- D4. konum; krater zamanla yer değiştirir.
Görselde Ay’ın iki dolanma hareketi 1 ve 2 numaralı oklarla gösterilmiştir. Her ok, hangi gök cisminin çevresindeki dolanmadır? Görselde gösterilmeyen hareket hangisidir?
Ay’da gözlenen durumların nedenlerini yazarak tabloyu tamamlayınız.
| Ay’da gözlenen durum | Nedeni |
|---|---|
| Astronotların ayak izleri yıllarca silinmeden kalır. | Atmosfer çok ince; rüzgâr esmez, yağış olmaz. |
| Yüzeyde irili ufaklı çok sayıda krater vardır. | Atmosfer çok ince olduğundan gök taşları doğrudan yüzeye düşer. |
| Yüzeydeki kayalar zamanla toza dönüşür. | Gündüz ile gece arasındaki sıcaklık farkı çok büyüktür. |
| Ay, Dünya’nın doğal uydusu sayılır. | Dünya’nın çevresinde belirli bir yörüngede dolanır. |
Deniz, Ay gözleminden sonra görseldeki notları almış ve notlarını güvenilir kaynaklardaki bilgilerle karşılaştırmıştır. Deniz hangi notunu, nasıl düzeltmelidir?
- A1. not; Ay’ın ışığı Güneş’ten gelir.
- B2. not; açık ve koyu bölge seçilmez.
- C3. not; Ay sabahları görünmez.
- D4. not; kraterler dürbünle görülmez.
Görselde Ay Keşif Yörünge Aracı’nın aynı bölgeden farklı zamanlarda çektiği iki görüntü verilmiştir. Bu bölgede kaç yeni krater oluşmuştur? Bilim insanları binlerce görüntüde bu yöntemi kullanarak hangi sonuca ulaşmıştır?
Görselde Türkiye’nin Millî Uzay Programı’ndaki Ay hedefleri gösterilmiştir. Görsele göre aşağıdakilerden hangisi söylenebilir?
- Aİlk aşamada yumuşak iniş yapılır.
- BUzay aracı başka ülkeden alınır.
- CProgram Ay’a inişle bitmiştir.
- DAy’a iniş, yörüngeden sonra hedeflenir.