Cepheye Koşan At: Hikâye Unsurları, Anlatıcı Bakış Açıları, Deyimler ile İsim ve Sıfat Tamlamaları
T.O.6.5. Metinde geçen anlamını bilmediği söz varlığı unsurlarının anlamını tahmin edebilme · T.O.6.8. Öyküleyici metinlerdeki hikâye unsurlarını ve anlatıcı bakış açısını belirleyebilme · T.Y.6.18. Yazılarında isim ve sıfat tamlamalarını kurallarına uygun kullanabilme
- Olayları yaşayan kişi “ben/biz” diliyle anlatıyorsa kahraman (1. kişili); dışarıdan biri “o/onlar” diliyle anlatıyorsa gözlemci veya iç dünyayı da bilen hâkim (3. kişili) bakış açısı vardır.
- Deyimler bir durumu etkileyici biçimde anlatan, çoğunlukla mecaz anlamlı kalıplaşmış söz öbekleridir (canını dişine takmak, kulak kabartmak).
- İsim tamlamalarında iki isim de ek alırsa belirtili (atın yelesi), yalnız ikinci isim ek alırsa belirtisiz (cephe yolu), en az üç isim bağlanırsa zincirleme isim tamlaması (cephe yolunun tozu) oluşur.
- Sıfatın ismin önüne gelerek onu nitelemesi veya belirtmesiyle sıfat tamlaması (cesur asker, bu vatan) kurulur; iki isim arasına sıfat girmesi tamlamayı zincirleme yapmaz.
Sol sütundaki dil ve anlatım kavramlarını sağ sütundaki açıklamalarıyla eşleştiriniz.
Cümlelerdeki boşlukları kutuda verilen uygun sözcüklerle tamamlayınız.
- Tamlamalarda birinci sözcüğe tamlayan, ikinciye tamlanan denir.
- Yalnız tamlananın ek aldığı tamlamaya belirtisiz tamlama denir.
- İsmin önüne gelip onu niteleyen sözcük sıfat tamlaması kurar.
- Olayı yaşayan kişinin ben diliyle anlatımı kahraman açısıdır.
Görseldeki dil bilgisi panosunda numaralanmış dört tamlama örneği verilmiştir. Bu tamlamaların çeşitleri aşağıdakilerin hangisinde sırasıyla doğru gösterilmiştir?
- ABelirtili isim — Belirtisiz isim — Zincirleme isim — Sıfat tamlaması
- BBelirtisiz isim — Belirtili isim — Sıfat tamlaması — Zincirleme isim
- CSıfat tamlaması — Belirtisiz isim — Belirtili isim — Zincirleme isim
- DBelirtisiz isim — Sıfat tamlaması — Belirtili isim — Zincirleme isim
Görseldeki dört cümle kartında “Cepheye Koşan At” metninde geçen deyimler ve anlamları eşleştirilmiştir. Numaralı kartların hangisinde deyimin anlamı yanlıştır?
- A1. kartta canını dişine takmak deyiminin bütün gücüyle çabalamak anlamı doğrudur.
- B2. kartta gözden kaybolmak deyiminin uzaklaşıp görünmez olmak açıklaması doğrudur.
- C3. kartta kulak kabartmak deyiminin yüksek sesle bağırmak anlamına geldiği bilgisi hatalıdır.
- D4. kartta yüreği ağzına gelmek deyiminin çok korkmak ve heyecanlanmak anlamı doğrudur.
Anlatıcı bakış açıları, deyimler ve tamlamalarla ilgili ifadelerden doğru olanların D, yanlış olanların Y kutusunu işaretleyiniz.
| D | Y | |
| “Atın beyaz yelesi” öbeğinde ortadaki sözcük sıfat olduğu için bu ifade zincirleme isim tamlaması değildir. | ✓ | |
| Deyimler atalarımızın uzun deneyimlerine dayanarak doğrudan ders ve öğüt veren tam cümlelerdir. | ✓ | |
| “Kurtuluş Savaşı” ve “vatan sevgisi” söz öbekleri belirtisiz isim tamlamasına örnektir. | ✓ | |
| Gözlemci bakış açısında anlatıcı, kahramanların kimseye söylemediği gizli düşüncelerini ve geçmişini bilir. | ✓ | |
| Sıfat tamlamalarında tamlanan olan ismin iyelik eki alma zorunluluğu bulunmaz. | ✓ |
Aşağıdaki cümlelerin hangisinde hem belirtili isim tamlaması hem de sıfat tamlaması bir arada kullanılmıştır?
- AGece boyunca cephe gerisine mühimmat taşındı.
- BSabah güneşi ovanın üstünü erkenden aydınlattı.
- CCesur askerler kalenin kapısında nöbet tutuyordu.
- DYorgun atlar soğuk su içerek biraz dinlendi.
Görseldeki hikâye kartında verilen metin parçasını inceleyerek hikâye unsurlarını ve anlatıcı bakış açısını tabloya yazınız. İlk satır örnektir.
| İnceleme Başlığı | Metindeki Karşılığı |
|---|---|
| Zaman | Kış sabahı şafak sökmeden önce |
| Yer (Mekân) | İnebolu–Kastamonu karlı dağ yolu |
| Kahramanlar | Seyis Kerem ve doru atı Rüzgâr |
| Olay | Cephane arabasının tepeye ulaştırılması |
| Bakış Açısı | 1. kişili (kahraman) bakış açısı |
Görseldeki karşılaştırma kartında “atın beyaz yelesi” ile “atın yelesinin rengi” ifadeleri verilmiştir. İkisi de üç sözcükten oluştuğu hâlde hangisi zincirleme isim tamlamasıdır? Nedenini yazınız.
Görselde verilen olay halkalarını öykünün oluş sırasına (serim - düğüm - çözüm) göre baştan sona 1’den 4’e kadar sıralayınız.
- 2Sarp yokuşta başlayan şiddetli tipi yüzünden kafiledeki cephane arabasının çamura saplanması
- 3Doru atın bütün gücüyle ileri atılarak cephane arabasını bataklıktan düzlüğe çıkarması
- 1Köy meydanında cepheye gönderilecek mühimmat sandıklarının sabah erkenden arabalara yüklenmesi
- 4Sandıkların cephedeki birliğe zamanında teslim edilmesi ve komutanın atı sevgiyle okşaması
Görseldeki “Cepheye Koşan At” tema kartında Millî Mücadele yıllarında cepheye koşan atların ve Anadolu insanının fedakârlığı özetlenmiştir. Bu metnin yazılma amacını ve okuyucuya kazandırdığı değerleri açıklayınız.
Görseldeki iki metin kartında aynı olayın iki farklı anlatıcı tarafından aktarımı verilmiştir. Bu iki metinle ilgili aşağıdakilerden hangisi söylenemez?
- AHer iki metinde de anlatım 3. kişi (o) ağzıyla gerçekleştirilmiştir.
- B1. metinde anlatıcı kahramanın içinden geçen düşünceleri ve duygularını bilmektedir.
- C2. metinde anlatıcı yalnızca dışarıdan bir kamera gibi gördüklerini aktarmıştır.
- D2. metinde olayları bizzat yaşayan kahraman kendi başından geçenleri ben diliyle anlatmıştır.
Görseldeki karşılaştırma şemasında deyimler ile atasözlerinin özellikleri verilmiştir. Şemaya göre aşağıdakilerden hangisi deyimleri atasözlerinden ayıran temel özelliktir?
- AÖğüt veya kesin yargı bildirmeyip yalnızca bir durumu etkileyici biçimde betimlemesi
- BKelimelerinin eş anlamlılarıyla bile değiştirilemeyen kalıplaşmış sözler olması
- CAnlatımı güçlendirmek amacıyla konuşma ve yazılarda sıkça kullanılması
- DGenellikle gerçek anlamından sıyrılarak mecaz bir anlam kazanmış olması
Görseldeki cümle kartında “Cesur süvari, cephe yolunun tozunu yutarak karargâha ulaştı.” cümlesi verilmiştir. Bu cümlede geçen sıfat tamlamasını ve zincirleme isim tamlamasını bularak yazınız.
İpuçlarına karşılık gelen kavramları kutulara yazınız. Numaralı harflerle bir durumu mecazlı anlatan kalıplaşmış söz öbeğinin adını bulunuz.
Turuncu kutulardaki harfler yukarıdan aşağıya: DEYİM