Vatan Şiiri Çözümlemesi, Şiir-Düzyazı Farkı, Söz Sanatları, Geçiş İfadeleri, Ekler ve Tamlamalar
T.O.6.5. Okuduğu 'Vatan' şiirindeki söz varlığı unsurlarını, vatan imgelerini, ana duyguyu ve şiiri düzyazıdan ayıran özellikleri çözümler. · Metinlerdeki söz sanatlarını (benzetme, kişileştirme, konuşturma, abartma, karşıtlık) ve geçiş-bağlantı ifadelerini (yalnız, çünkü, fakat) belirler. · T.Y.6.21. Aynı kökten türeyen kelimeleri (yapım ve çekim eklerini), isim-sıfat tamlamalarını ve bulunma durumu eki (-da, -de) ile bağlaç olan da ve de'nin yazımını uygular.
- Nurettin Özdemir “Vatan” şiirinde vatanı “toprakla büyüyen kutsal bir düşünce” olarak tanımlar; Antalya’da mavi su, Zonguldak’ta maden işçisi, Rize’de çay toplayan gelin, Edirne’de ince minare ve Anıtkabir’de sönmeyecek meşale ile somutlaştırır.
- Şiir dizelerden (mısra) oluşur, şairi vardır, ses uyumlarına ve ana duyguya dayanır; düzyazı ise cümle ve paragraflardan oluşur, yazarı vardır ve ana fikir iletir.
- Söz sanatları: benzetme (teşbih), kişileştirme (teşhis), konuşturma (intak), abartma (mübalağa) ve karşıtlıktır (tezat). “Ama, fakat, lakin, yalnız, çünkü” geçiş ve bağlantı ifadeleridir.
- Yapım eki yeni kelime türetir (duy-gu, düşün-ce, kitap-çı), çekim eki anlamı değiştirmez (ol-du); bulunma durumu eki (-da, -de) bitişik, bağlaç olan da ve de ayrı yazılır.
Sol sütunda verilen söz varlığı ve dil bilgisi kavramlarını sağ sütundaki açıklamalarıyla eşleştiriniz.
Cümlelerdeki boşlukları kutuda verilen uygun sözcüklerle tamamlayınız.
- Vatanın “sönmeyecek bir meşale” olarak anlatılması benzetme sanatıdır.
- İnsan dışı bir varlığın konuşturulması sanatına konuşturma (intak) denir.
- Cümlede “ama, fakat” anlamında düşüncenin yönünü değiştiren yalnız geçiş ifadesidir.
- Bulunma durumu eki olan “-da, -de” eklendiği kelimeye daima bitişik yazılır.
Görseldeki iki cümle kartında altı çizili “duygu” ve “oldu” kelimelerinin aldığı “-gu” ve “-du” eklerinin çeşidini (yapım eki veya çekim eki) nedenleriyle yazınız.
Görseldeki dize kartında yer alan “Hakkâri’de sıradağlar · Ki bölünmez · Yürek yüreğe, el eledir” dizelerinde sıradağlara insani özellik verilerek hangi söz sanatı yapılmıştır?
- AKişileştirme (Teşhis)
- BKonuşturma (İntak)
- CAbartma (Mübalağa)
- DKarşıtlık (Tezat)
Şiir bilgisi, söz sanatları, ekler ve yazım kurallarıyla ilgili ifadelerden doğru olanlara D, yanlış olanlara Y kutusunu işaretleyiniz.
| D | Y | |
| Nurettin Özdemir’in Vatan adlı eseri şair tarafından mısralar hâlinde kaleme alınmış manzum bir metindir. | ✓ | |
| “Düşünmek”, “düşünce” ve “düşünceli” kelimelerinin üçü de aynı kökten yapım ekleriyle türemiştir. | ✓ | |
| “Posof’ta bir çorak tarla” dizesindeki “-ta” eki bağlaç olduğu için kelimeden ayrı yazılmalıdır. | ✓ | |
| “Ayder Yaylası’nın yeşilliğinde · Dağların, bulutların gözyaşı · Bir şelaledir” dizelerinde kişileştirme ve benzetme sanatı vardır. | ✓ | |
| “Antalya’da bir mavi su” dizesinde geçen “mavi su” söz öbeği belirtili isim tamlamasına örnektir. | ✓ |
Görseldeki geçiş ve bağlantı ifadeleri kartında (1) ve (2) numaralı boşluklara sırasıyla aşağıdakilerden hangisi getirilmelidir?
- Aoysa — çünkü
- Bçünkü — yalnız
- Crağmen — böylece
- Dveya — üstelik
Görseldeki “Vatan” şiiri tamlama kartlarını inceleyerek tablodaki boş bırakılan tamlama çeşidi hücrelerini tamamlayınız. İlk satır örnektir.
| Şiirden Alınan Söz Öbeği | Yapısal İpucu | Tamlamanın Çeşidi |
|---|---|---|
| 1. yemyeşil bahçe | Nasıl bahçe? (Sıfat ve İsim) | Sıfat tamlaması |
| 2. Kütahya çinisi | Sadece ikinci isim ek almış | Belirtisiz isim tamlaması |
| 3. dağların gözyaşı | Her iki isim de ek almış | Belirtili isim tamlaması |
| 4. kutsal bir düşünce | Nasıl düşünce? (Sıfat ve İsim) | Sıfat tamlaması |
Görselde verilen “düşünceli” kelimesinin en küçük anlamlı parçadan (kökten) başlayarak yapım ekleriyle türeme aşamalarını 1’den 4’e kadar sıralayınız.
- 2İsim köküne yapım eki gelerek iş ve eylem bildiren “düşün-” fiil gövdesinin oluşması
- 3Fiil gövdesine “-ce” yapım eki gelerek kavram adı olan “düşünce” isminin türemesi
- 1Kelimenin anlamlı en küçük parçası olan “düş” isim kökünün belirlenmesi
- 4Türemiş isme “-li” yapım eki eklenerek nitelik bildiren “düşünceli” kelimesinin oluşması
Görseldeki “Vatan” şiiri şehir–imge eşleştirme panosuna göre aşağıdakilerden hangisi yanlıştır?
- AEdirne, gökyüzüne uzanan zarif Selimiye Camii’ni simgeleyen “bir ince minare” ile anlatılmıştır.
- BZonguldak, taş kömürü ocaklarındaki alın terini simgeleyen “bir maden işçisi” ile somutlaştırılmıştır.
- CRize, uçsuz bucaksız kurak bozkırlarda buğday biçen “bir tahıl çiftçisi” olarak betimlenmiştir.
- DAnkara Anıtkabir, bağımsızlık ruhunu simgeleyen “sonsuza dek sönmeyecek bir meşale” olarak tanımlanmıştır.
Görseldeki dört cümle kartından hangisinde bulunma durumu eki (-da, -de) veya bağlaç olan da ve de’nin yazımında hata yapılmıştır?
- A1. Cümle: Antalya’da mavi sular güneşin altında ışıl ışıl parlıyor.
- B2. Cümle: Anıtkabir’de yanıp da sonsuza dek sönmeyecek bir meşaledir.
- C3. Cümle: Isparta halısında gül ve Kütahya çinisinde lale motifleri vardır.
- D4. Cümle: Gümüşhane’de ki yemyeşil bahçe de çiçekler erkenden açmış.
İpuçlarına karşılık gelen kavramları kutulara yazınız. Numaralı harflerle Nurettin Özdemir’in “toprakla büyüyen kutsal bir düşünce” diye tanımladığı kavramı bulunuz.
Turuncu kutulardaki harfler yukarıdan aşağıya: VATAN
Görseldeki “Şiir (Manzum Metin) ve Düzyazı (Mensur Metin)” karşılaştırma şemasını inceleyerek şiiri düzyazıdan ayıran üç temel özelliği açıklayınız.
Görseldeki dört metin kartından hangisinde hem karşıtlık (tezat) hem de abartma (mübalağa) sanatı bir arada kullanılmıştır?
- A1. Kart: Sabah erkenden kalkan balıkçılar limandan denize açıldı.
- B2. Kart: Bir zamanlar küçük bir kıvılcımdım, şimdi koskoca dağları tutuşturacak bir ateş oldum.
- C3. Kart: Kütüphanedeki raflarda tarih, bilim ve edebiyat kitapları diziliydi.
- D4. Kart: Okul bahçesindeki tören saat dokuz buçukta İstiklâl Marşı ile başladı.