Uzay Gözlem Araçlarının Modeli ve Uzay Kirliliği
FB.7.1.2. Uzay gözlem araçları ile ilgili bilimsel model oluşturabilme · FB.7.1.3. Uzay araştırmalarının yol açabileceği problemleri çözebilme
- Dürbün, teleskop, yapay uydu veya Ay yüzeyinde dolaşan gezici araç için model hazırlanırken önce plan yapılır, ardından özgün tasarım çizilip basit ve atık malzemelerle oluşturulur.
- Hazırlanan model sınıfa sunulur; diğer grupların çalışmalarıyla karşılaştırılarak ve bilimsel kaynaklardan araştırma yapılarak geliştirilir.
- Dünya çevresinde dolanan işlevini yitirmiş uydular, roket parçaları, yakıt tankları ve sonda kalıntıları uzay kirliliğini (uzay çöpünü) oluşturur; Uzay Gözetim Ağı (SSN) bunları radar ve teleskopla izler.
- Altı ayakkabı uygulama tekniğinde lacivert kural ve rutini, gri sessiz araştırmayı, kahverengi pratik faydayı, turuncu acil tehlikeyi, pembe duyarlılığı, mor ise resmî yetkiyi simgeler.
Sol sütunda verilen altı ayakkabı uygulama tekniği unsurlarını sağ sütundaki problem çözme yaklaşımlarıyla eşleştiriniz.
Görseldeki şemada Dünya yörüngesinde dolanan çeşitli cisimler ve yeryüzündeki bir gözlemevi yakınında bulunan aydınlatma direkleri gösterilmiştir. Buna göre şemadaki unsurlardan hangisi uzay kirliliğine neden olmaz?
- AGözlemevi çevresinde gökyüzünü aydınlatan cadde ve sokak lambaları
- BGörev süresi tamamlandığı hâlde yörüngede başıboş dolanan eski haberleşme uydusu
- CFırlatma aşamasından sonra uzayda bırakılan boşalmış roket yakıt tankı
- DÇarpışma sonucunda uzay sondasından koparak yörüngeye yayılan metal parça
Görseldeki hız-hasar kartında yalnızca birkaç santimetre çapındaki bir metal parçanın bile görev yapan uzay istasyonuna büyük zarar verebildiği belirtilmiştir. Küçük bir parçanın bu kadar yıkıcı olmasının temel nedenini yazınız.
Görseldeki çözüm kartlarından yararlanarak uzay kirliliğine karşı geliştirilen önerilerin amacını ve hangi ayakkabı renginin bakış açısına uyduğunu tabloya yazınız. İlk satır örnektir.
| Önerilen Çözüm Uygulaması | Temel Amacı | Uygun Ayakkabı Rengi |
|---|---|---|
| Radar ve teleskopla çöp haritası çıkarmak | Parçaları sessizce inceleyip veri toplamak | Gri spor ayakkabısı |
| Çarpışma riski yüksek parçaları ağla toplamak | Acil tehlikeyi hızla ortadan kaldırmak | Turuncu lastik çizme |
| Ömrü biten uyduya yörüngeden çıkarma kuralı koymak | Resmî kurallarla yeni kirliliği önlemek | Lacivert resmî ayakkabı |
| Basit ve düşük maliyetli temizleme mekanizması kurmak | Pratik ve kullanışlı çözüm geliştirmek | Kahverengi yürüyüş ayakkabısı |
Görseldeki bilgi panosuna göre doğru ifadelerin D, yanlış ifadelerin Y kutusunu işaretleyiniz.
| D | Y | |
| Uzay gözlem aracı modeli tasarlanırken şişe kapağı ve karton kutu gibi atık malzemeler kullanılabilir. | ✓ | |
| Uzay Gözetim Ağı (SSN), yörüngedeki kalıntıları radar ve teleskoplar yardımıyla izleyip raporlar. | ✓ | |
| Bilye büyüklüğündeki küçük uzay çöpleri çok yavaş hareket ettiği için çalışan uydulara zarar veremez. | ✓ | |
| Hazırlanan modelin değerlendirilmesinde Analitik Dereceli Puanlama Anahtarı ve Öz Değerlendirme Formu kullanılır. | ✓ | |
| Görev süresi biten yapay uydular uzay boşluğunda kendiliğinden eriyerek tamamen yok olur. | ✓ |
Cümlelerde boş bırakılan yerleri kutudaki uygun sözcüklerle tamamlayınız.
- Uzay gözlem aracı modeline başlamadan önce ilk adım olarak çalışma planı hazırlanır.
- Gök cisimlerini atmosferin olumsuz etkilerinden uzak incelemek için uzaya teleskop gönderilir.
- Dünya çevresinde işlevsiz dolaşan insan yapımı kalıntılara uzay çöpü adı verilir.
- Yeni parçaların kirlilik oluşturmasını önlemek için çevreci ve sürdürülebilir teknolojiler geliştirilmelidir.
- Altı ayakkabı tekniğinde mor binici çizmesi resmî yetkiyi ve gücü temsil eder.
Görseldeki tasarım atölyesi rehberine göre bir uzay gözlem aracı modeli hazırlama ve geliştirme basamaklarını baştan sona 1’den 4’e kadar sıralayınız.
- 1Seçilen uzay gözlem aracının görevini gösterecek çalışma planını yapmak ve özgün tasarımı kâğıda çizmek
- 4Modeli diğer grupların modelleriyle karşılaştırarak ve bilimsel kaynaklardan araştırma yaparak geliştirmek
- 2Çizilen tasarıma uygun olarak basit araç gereçleri ve atık malzemeleri birleştirip modeli oluşturmak
- 3Tamamlanan modeli öğretmen rehberliğinde sınıfa sunmak ve arkadaşların sunumlarını dikkatle dinlemek
Görselde K ve L öğrenci gruplarının uzay kirliliğine yönelik geliştirdiği iki farklı proje özetlenmiştir. K grubu yörüngedeki eski parçaları yakalayıp indirmeyi, L grubu ise parçalanmayan çevreci roket üretmeyi hedeflemektedir. Bu projelerle ilgili aşağıdakilerden hangisi doğrudur?
- AK projesi yeni çöp oluşumunu engellerken L projesi mevcut çöpleri temizler.
- BK projesi var olan çöp miktarını azaltırken L projesi yeni çöp oluşmasını baştan önler.
- CHer iki proje de yalnızca yeryüzündeki ışık kirliliğini azaltmaya yöneliktir.
- DL projesi yörüngedeki 130 milyondan fazla mevcut parçayı anında yok eder.
Görseldeki etki zincirinde uzay kirliliğinin artması durumunda yeryüzünde aksayabilecek alanlar gösterilmiştir. Buna göre aşağıdaki durumlardan hangisi uzay çöplerinin yol açabileceği doğrudan sonuçlar arasında yer almaz?
- AHaberleşme ve televizyon uydularında sinyal kesintilerinin yaşanması
- BKonum belirleme ve ulaşım sistemlerinde aksaklıkların meydana gelmesi
- CUlusal güvenlik ve gözlem uydularının çarpışma riskiyle karşılaşması
- DDünya’nın kendi ekseni etrafındaki dönme süresinin yarıya düşmesi
İpuçlarına karşılık gelen kavramları kutulara yazınız. Numaralı harflerle Uzay Gözetim Ağının kalıntıları belirlerken teleskopla birlikte kullandığı sistemi bulunuz.
Turuncu kutulardaki harfler yukarıdan aşağıya: RADAR
Bir öğrenci grubu, Ay yüzeyinde inceleme yapan gezici bir aracın modelini hazırlarken internette gördükleri hazır bir maketi hiçbir değişiklik yapmadan birebir kopyalamış ve sunum sonrasında diğer grupların modellerini incelemeyi reddetmiştir. Bu grubun çalışmasıyla ilgili hangi değerlendirme doğrudur?
- AModelin özgün olması ve karşılaştırma yoluyla geliştirilmesi ilkelerine uyulmamıştır.
- BAtık malzeme kullanmadıkları için uzay kirliliğini doğrudan artırmışlardır.
- CAltı ayakkabı tekniğindeki bütün bakış açılarını eksiksiz uygulamışlardır.
- DBilimsel modelleme sürecinin planlama ve geliştirme basamaklarını tam gerçekleştirmişlerdir.
Görseldeki karşılaştırma kartında “Işık Kirliliği” ile “Uzay Kirliliği” kavramları yer almaktadır. Bu iki kirlilik türünü oluştuğu ortam ve kaynağı bakımından karşılaştırarak kısaca açıklayınız.