Uzayda Neler Var?
FB.7.1.4. Yıldızların yaşamını açıklayarak yapılandırabilme · Konu kapsamındaki temel kavramları, modelleri ve ilişkileri örnekler üzerinden çözümler.
- Yıldızlar hidrojen gazı ve tozdan oluşan bulutsularda (nebula) doğar; kütle çekimiyle çöken bulut önce donuk kırmızı ön yıldızı, çekirdek tepkimeleri başlayınca da yıldızı oluşturur.
- Atbaşı ve Orion bulutsuları Avcı Takımyıldızı’ndadır (Orion çıplak gözle görülür); Tarantula Bulutsusu güney yarım küreden görülür ve en büyük kütleli, en sıcak yıldızları barındırır.
- Kütle arttıkça yıldızın ömrü kısalır: 8 Güneş kütlesinden küçük yıldızlar kırmızı dev → gezegenimsi bulutsu → beyaz cüce (demir-karbon yığını) yolunu izler.
- 8 Güneş kütlesinden büyük yıldızlar kırmızı süperdev → süpernova → nötron yıldızı veya kara delik yolunu izler; yaş tahmini parlaklık-sıcaklık grafiği, dönme hızı ve parlaklık değişimiyle yapılır.
İfadeleri yıldızların yaşamı konusuyla ilgili uygun kavramlarla eşleştiriniz.
Yıldızların oluşumu, yaşam yolu ve yaş tahminiyle ilgili ifadelerden doğru olanların D, yanlış olanların Y kutusunu işaretleyiniz.
| D | Y | |
| Bulutsudaki gaz ve toz yığını kendi kütle çekiminin etkisiyle çökerek ısınmaya başlar. | ✓ | |
| Donuk kırmızı görünümlü ön yıldız, merkezinde çekirdek tepkimeleri başlamadan önce de tam bir yıldız sayılır. | ✓ | |
| Güneş’in kütlesi sekiz Güneş kütlesinden küçük olduğu için Güneş küçük kütleli yıldızlar grubundadır. | ✓ | |
| Parlaklık ve sıcaklık grafiğinin alt bölgesinde yer alan yıldızlar genç yıldızlardır. | ✓ | |
| Beyaz cüce, demir ve karbondan oluşan yoğun bir madde yığınıdır. | ✓ |
Görseldeki şemada ön yıldız ile yıldız aşamaları karşılaştırılmıştır. Ön yıldızın tam bir yıldıza dönüşmesini sağlayan temel olayı ve görünüm değişimini kısaca yazınız.
Görseldeki şemada bulutsuda doğan iki farklı yıldız grubunun yaşam yolları modellenmiştir. Şemada K, L ve M kutularına aşağıdakilerden hangisi getirilmelidir?
- AK: Kırmızı süperdev — L: Kara delik — M: Gezegenimsi bulutsu
- BK: Gezegenimsi bulutsu — L: Beyaz cüce — M: Süpernova patlaması
- CK: Nötron yıldızı — L: Kırmızı dev — M: Ön yıldız
- DK: Beyaz cüce — L: Süpernova patlaması — M: Kırmızı dev
Boşlukları kutudaki uygun sözcüklerle doldurunuz.
- Bulutsuların yapısında en çok hidrojen gazı ve uzay tozu bulunur.
- Şekli denizatının başına benzetilen bulutsuya Atbaşı Bulutsusu denir.
- Başlangıç kütlesi yaklaşık sekiz Güneş kütlesini aşanlar büyük kütlelidir.
- Yıldızlardaki iç titreşimler zamanla parlaklık değişimine yol açar.
- Küçük kütleli yıldızlar yaşamlarının ilerleyen evresinde kırmızı deve dönüşür.
Görseldeki panoda üç tanınmış bulutsunun özellikleri ve gökyüzündeki konumları verilmiştir. Buna göre numaralı kartların hangisinde bilgi yanlışı yapılmıştır?
- A1. kartta Atbaşı’nın Avcı Takımyıldızı’nda olduğu doğrudur.
- B2. kartta Orion’un çıplak gözle görülebildiği doğrudur.
- C3. kartta Tarantula’nın yalnız soğuk yıldız içerdiği hatalıdır.
- D4. kartta üçünün de yıldız doğum bölgesi olduğu doğrudur.
Görseldeki kartlarda başlangıç kütleleri verilen dört yıldızın kütle grubunu ve yaşamının son basamağında geriye bırakacağı yapıyı yazarak tabloyu tamamlayınız. İlk satır örnektir.
| Yıldız Kartı | Kütle Grubu | Son Basamakta Kalan Yapı |
|---|---|---|
| 1. Kart (Güneş) | Küçük kütleli yıldız | Beyaz cüce |
| 2. Kart (R Yıldızı) | Küçük kütleli yıldız | Beyaz cüce |
| 3. Kart (S Yıldızı) | Büyük kütleli yıldız | Nötron yıldızı veya kara delik |
| 4. Kart (T Yıldızı) | Büyük kütleli yıldız | Nötron yıldızı veya kara delik |
Görseldeki sütun grafiğinde aynı anda doğan X, Y ve Z yıldızlarının başlangıç kütleleri Güneş kütlesi cinsinden verilmiştir. Grafiğe göre bu yıldızlarla ilgili aşağıdakilerden hangisine ulaşılamaz?
- AKütlesi en büyük olduğu için ömrü en kısa olan yıldız Y’dir.
- BX yıldızı 8 Güneş kütlesinin altında olduğundan son kalıntısı beyaz cücedir.
- CY ve Z yıldızları yaşamlarını süpernova patlamasıyla tamamlar.
- DZ’nin kütlesi X’ten büyük olduğu için Z yıldızı X’ten daha uzun yaşar.
Görselde M ve N yıldızlarının parlaklık-sıcaklık grafiğindeki konumları ile kendi eksenleri etrafındaki dönme hızları verilmiştir. Gözlem verilerine göre aşağıdakilerden hangisi doğrudur?
- AM yıldızı üst bölgede olduğu ve hızlı döndüğü için N’den daha gençtir.
- BN yıldızı yavaş döndüğü ve alt bölgede olduğu için yeni doğmuş ön yıldızdır.
- CGrafiğin üst bölgesindeki yıldızlar ekseni etrafında en yavaş dönenlerdir.
- DDönme hızı ve grafikteki konum yıldızın yaşı hakkında bilgi vermez.
Bir gök bilimci yaptığı gözlemde, incelenen gök cisminin donuk kırmızı renkte göründüğünü, kütle çekimiyle çökmekte olan sıcak bir gaz-toz topu olduğunu ancak merkezinde henüz çekirdek tepkimelerinin başlamadığını rapor etmiştir. Bu gök cismi aşağıdakilerden hangisidir?
- AKırmızı süperdev
- BBeyaz cüce
- CÖn yıldız
- DNötron yıldızı
Görselde halkaları verilen Güneş benzeri (küçük kütleli) bir yıldızın bulutsudan son kalıntısına kadar geçirdiği evreleri baştan sona doğru 1’den 5’e kadar sıralayınız.
- 5Merkezde demir ve karbondan oluşan yoğun beyaz cüce yığınının kalması
- 4Dış katmanların uzaya yayılmasıyla gezegenimsi bulutsu evresinin yaşanması
- 3Yıldızın ilerleyen dönemde genişleyerek kırmızı dev hâline gelmesi
- 2Ön yıldızın merkezinde çekirdek tepkimelerinin başlamasıyla yıldızın doğması
- 1Bulutsudaki gaz ve toz bulutunun kütle çekimiyle çöküp ısınması
Görseldeki grafikte bir yıldızın parlaklığının zamanla düzenli olarak arttığı ve azaldığı görülmektedir. Bu değişimin nedenini ve gök bilimcilerin bu grafikten neleri tahmin ettiğini yazınız.
İpuçlarındaki kavramları yazınız. Numaralı harflerle yıldız doğum bulutsularının diğer adını bulunuz.
Turuncu kutulardaki harfler yukarıdan aşağıya: NEBULA
Görseldeki iki gözlem notunu inceleyiniz. Küçük kütleli yıldızın geçtiği “gezegenimsi bulutsu” ile yıldızların doğduğu “bulutsu (nebula)” kavramlarının görev farkını açıklayınız.