Mustafa Kemal'in Kağnısı (Dinleme/İzleme Metni) ve Tema Değerlendirmesi: Şiirde Ahenk, Kip ve Kişi Ekleri, Anlam Kayması ve Birleşik Çekimli Fiiller (T.D.7.2 / T.O.7.18)
Dinlediği/izlediği 'Mustafa Kemal'in Kağnısı' şiirinde Millî Mücadele ruhunu, derin anlamı, söz sanatlarını ve anahtar söz varlığını çözümler (T.D.7.2 / T.D.7.18 / T.D.7.20). · Şiirde biçim ve ahenk unsurlarını (dize, dörtlük, hece ölçüsü, redif, kafiye) ile bilgilendirici metinlerde düşünceyi geliştirme yollarını ve ikna tekniklerini belirler (T.O.7.14-20). · Bir Hilal Uğruna teması boyunca işlenen fiilde anlam, kip-kişi çekimi, anlam (zaman) kayması, ek-fiil (birleşik çekim) ve fiilde yapı konularını yazım kurallarıyla birlikte uygular (T.Y.7.21).
- Fazıl Hüsnü Dağlarca’nın «Mustafa Kemal’in Kağnısı» şiirinde Anadolu kadınının (Elif’in) cepheye cephane taşırken gösterdiği fedakârlık ve vatan sevgisi destansı bir dille anlatılır.
- Dize sonlarındaki aynı görevli ek veya kelime tekrarlarına redif; görevleri farklı ses benzerliklerine ise kafiye (uyak) (tek ses: yarım, iki ses: tam, üç ve daha çok ses: zengin) denir.
- Bir fiil kipinin başka bir kip yerine kullanılmasına anlam (zaman/kip) kayması denir (Örn: {eğik:Yarın cepheye gidiyoruz → gideceğiz}).
Sol sütundaki şiir ve dil bilgisi kavramlarını sağ sütundaki açıklamalarıyla eşleştiriniz.
Şiirde ahenk, fiilde anlam kayması ve birleşik çekimle ilgili ifadelerden doğru olanlara D, yanlış olanlara Y kutusunu işaretleyiniz.
| D | Y | |
| «Atatürk 19 Mayıs 1919’da Samsun’a çıkar.» cümlesinde geniş zaman eki geçmiş zaman yerine kullanıldığı için anlam kayması vardır. | ✓ | |
| «başarabilirsin» fiili iki kip eki aldığı için birleşik çekimli (birleşik zamanlı) bir fiildir. | ✓ | |
| Dize sonlarında önce redif bulunur, redif çıkarıldıktan sonra kalan köklerde kafiye (uyak) aranır. | ✓ | |
| «Mustafa Kemal’in Kağnısı» şiirinde kağnısına «Mustafa Kemal’in kağnısı» denmesi Elif’in cepheye olan bağlılığını gösterir. | ✓ |
Görseldeki «İnlerdi kağnının tekerlekleri / Gecenin yıldızları Elif’e bakıp ağlardı» dizelerinde bulunan söz sanatını ve birleşik çekimli fiilleri yazınız.
Görseldeki «Mustafa Kemal’in Kağnısı» şiir inceleme kartına göre Elif’in öküzü Kocabaş’ın yere çökmesi üzerine yaptığı davranış hangi erdemi simgeler?
- AYorgunluktan vazgeçip kağnıyı yol kenarında bırakarak köye dönmeyi
- BCephaneyi vatan savunmasına ulaştırmak için boyunduruğa kendisinin girmesini
- CYardım gelene kadar mermileri ormanda saklamayı
- DKış şartları nedeniyle yolculuğu bahar aylarına ertelemeyi
Görseldeki fiil kartlarını inceleyerek her fiilin çekim türünü (basit/birleşik çekimli) ve yapısını (basit/türemiş/birleşik yapılı) tabloya yazınız. İlk satır örnektir.
| Çekimli Fiil Örneği | Çekim (Zaman) Türü | Sözcük Yapısı |
|---|---|---|
| 1. taşıyordu (taşı-yor-du) | Birleşik çekimli (Şimdiki z. hikâyesi) | Basit yapılı fiil |
| 2. koruyabiliriz (koru-y-abil-ir-iz) | Basit çekimli (Geniş zaman) | Birleşik yapılı (Yeterlilik) |
| 3. izlemişti (iz-le-miş-ti) | Birleşik çekimli (Geçmiş z. hikâyesi) | Türemiş yapılı fiil |
| 4. yardım ettiler (yardım et-ti-ler) | Basit çekimli (Görülen geçmiş z.) | Birleşik yapılı (Yardımcı fiil) |
Cümlelerdeki boşlukları kutuda verilen uygun Türkçe kavramlarıyla tamamlayınız.
- İnsana ait «ağlamak, dertleşmek, üzülmek» gibi özelliklerin doğadaki varlıklara aktarılmasına kişileştirme sanatı denir.
- Fiil kipinin üzerine «-imiş» ek-fiili getirilerek yapılan birleşik çekime rivayet birleşik zamanı adı verilir.
- Dize sonlarında iki tam ses benzerliğine dayanan uyağa tam kafiye denir.
Görseldeki cümle kartlarından hangisinde fiilde anlam (kip/zaman) kayması yoktur?
- A1. Kart: Dedemler önümüzdeki hafta İzmir’den dönüyor. (dönecek)
- B2. Kart: Keloğlan bir gün ormanda yaşlı bir balıkçı görür. (görmüş)
- C3. Kart: Kafilemiz dün akşam saat sekizde Ankara’ya ulaştı. (gerçek geçmiş)
- D4. Kart: Sınavda başarılı olmak için her gün düzenli çalışacaksın! (çalışmalısın)
Görseldeki tema değerlendirme tablosunda hangi fiil hem birleşik yapılı hem de birleşik çekimli (zamanlı) bir fiildir?
- A«geliyordu» (Basit yapılı — Birleşik çekimli)
- B«başarabilirsin» (Birleşik yapılı — Basit çekimli)
- C«fark etmiştik» (Birleşik yapılı — Birleşik çekimli)
- D«çalışmalıyız» (Basit yapılı — Basit çekimli)
Görseldeki metin parçasında yazar düşüncesini inandırıcı kılmak için hangi düşünceyi geliştirme yollarından yararlanmıştır? Nedenleriyle yazınız.
Görseldeki dörtlükte yer alan «dağlar / bağlar» ve «yurduma / orduma» sözcüklerindeki kafiye ve redif çözümlemesi hangisinde doğrudur?
- A«-lar» ve «-uma» ekleri kafiyedir; köklerde redif vardır.
- B«-lar» ve «-uma» ekleri rediftir; «-ağ» (tam) ve «-rdu» (zengin) sesleri kafiyedir.
- CDörtlükte redif kullanılmamış, yalnızca yarım kafiyeye yer verilmiştir.
- DTüm sözcükler aynı anlamda olduğu için sadece kelime hâlinde redif vardır.
Görseldeki «Mustafa Kemal’in Kağnısı» şiirinin olay basamaklarını şiirdeki oluş sırasına göre 1’den 4’e kadar sıralayınız.
- 4İnleyen kağnının Elif’in sarsılmaz iradesiyle cepheye doğru ilerlemeye devam etmesi
- 3Elif’in Kocabaş’a üzülüp cephane gecikmesin diye boyunduruğun ucuna kendisinin girmesi
- 1Elif’in gecenin ayazında kağnısına cephane yükleyerek cepheye doğru yola çıkması
- 2Yorgun düşen emektar öküz Kocabaş’ın çamurlu yolda dizlerinin üstüne çökmesi
İpuçlarındaki kavramları kutulara yazınız. Numaralı harflerle «dize sonlarında görevleri farklı ses benzerliği (uyak)» kavramını bulunuz.
Turuncu kutulardaki harfler yukarıdan aşağıya: KAFİYE