Bayrağımızın Altında: Şiirde Ana Duygu, Söz Sanatları ile Fiillerde Kip, Kişi ve Anlam Kayması
T.O.7.5. Millî Mücadele ve bayrak sevgisi temalı şiir ve metinlerde ana duyguyu ve söz sanatlarını belirler. · T.D.7.19. Çekimli fiillerde haber ve dilek kiplerini ayırt eder; fiillerde anlam (zaman) kaymasını çözümler.
- Şiirde okura hissettirilmek istenen temel coşkuya ana duygu denir; benzetme, kişileştirme, konuşturma, abartma ve karşıtlık anlatımı güçlendirir.
- Çekimli fiil, fiil kök veya gövdesine kip eki ve kişi eki getirilerek kurulur; kipler haber (bildirme) ve dilek (tasarlama) olmak üzere ikiye ayrılır.
- Haber kipleri (-dı, -mış, -yor, -ecek, -r) zaman bildirirken; dilek kipleri (-meli, -se, -e ve emir) zaman anlamı taşımaz, tasarlama bildirir.
- Cümlede kastedilen zaman veya tasarlama ile fiilin aldığı kip ekinin farklı olmasına fiillerde anlam (kip) kayması denir.
Görseldeki şiir yaprağında yer alan dörtlükte şairin okuyucuya aktarmak istediği ana duygu ve başvurduğu söz sanatı aşağıdakilerin hangisinde doğru verilmiştir?
- ADoğa sevgisi — Karşıtlık (Tezat)
- BBayrak sevgisi — Kişileştirme (Teşhis)
- CMemleket özlemi — Abartma (Mübalağa)
- DYalnızlık hissi — Konuşturma (İntak)
Sol sütundaki dizelerde öne çıkan söz sanatlarını sağ sütundaki adlarıyla eşleştiriniz.
Görseldeki dört cümle kartından hangisinde çekimli fiilin kipi veya kişisiyle ilgili yapılan açıklama yanlıştır?
- A1. karttaki “okumuşlar” fiili duyulan geçmiş zaman, 3. çoğul kişidir.
- B2. karttaki “bilmezsin” fiili geniş zamanın olumsuzu, 2. tekil kişidir.
- C3. karttaki “dinlesin” fiili istek kipi, 2. tekil kişidir.
- D4. karttaki “hazırlayacağız” fiili gelecek zaman, 1. çoğul kişidir.
Görseldeki fişlerde verilen çekimli fiillerin kipini, kip grubunu (haber/dilek) ve kişisini tabloya yazınız. İlk satır örnektir.
| Çekimli Fiil | Kipi | Kip Grubu | Kişisi |
|---|---|---|---|
| dalgalanıyor | Şimdiki zaman | Haber (bildirme) | 3. tekil kişi |
| korumalıyız | Gereklilik kipi | Dilek (tasarlama) | 1. çoğul kişi |
| kutladınız | Bilinen geçmiş zaman | Haber (bildirme) | 2. çoğul kişi |
Görseldeki iki dize kartında rüzgâr varlığı kullanılmıştır. Hangi kartta yalnızca kişileştirme (teşhis), hangi kartta hem kişileştirme hem konuşturma (intak) yapıldığını gerekçesiyle yazınız.
Söz sanatları, çekimli fiiller ve anlam kaymasıyla ilgili ifadelerden doğru olanların D, yanlış olanların Y kutusunu işaretleyiniz.
| D | Y | |
| Haber (bildirme) kiplerinin tamamında eylemin ne zaman gerçekleştiğine dair zaman anlamı vardır. | ✓ | |
| Emir kipinin 1. tekil kişi (ben) ve 1. çoğul kişi (biz) çekimi bulunur. | ✓ | |
| Konuşturma (intak) sanatının yapıldığı her cümlede aynı zamanda kişileştirme (teşhis) sanatı da vardır. | ✓ | |
| Fiillerde bir kip ekinin başka bir kipin yerine kullanılması anlatım bozukluğu sayılır. | ✓ |
Görseldeki zaman çizelgesi kartlarında yer alan dört cümleden hangisinde fiilde anlam (kip) kayması yoktur?
- AI. cümle: “Ağabeyim önümüzdeki hafta İzmir’deki yarışmaya katılıyor.”
- BII. cümle: “Mustafa Kemal 19 Mayıs 1919’da Samsun’a çıkar.”
- CIII. cümle: “Dedem her sabah bahçedeki fidanları özenle sular.”
- DIV. cümle: “Sabahları kahvaltıdan önce mutlaka ılık süt içiyorum.”
Görseldeki çözümleme şemasında verilen “kutla-ya-lım” ve “sev-meli-sin” çekimli fiillerini gövde, kip eki ve kişi eki olarak ayırıp kiplerinin adını yazınız.
Görseldeki sözlük fişlerinde dört edebî sanatın tanımı verilmiş, bir fişin örnek dizesi boş bırakılmıştır. “Abartma (Mübalağa)” fişindeki boşluğa aşağıdaki dizelerden hangisi getirilmelidir?
- A“Bir damla gözyaşım taşkın sel oldu, / Hasretinle yanan bağrım kül oldu.”
- B“Gökyüzünün başka rengi de varmış, / Geç fark ettim taşın sert olduğunu.”
- C“Zeytin ağacı eğilip toprağa, / Bereket diledi yağan yağmurdan.”
- D“Kışın donduran soğuğu gider, / Baharın ılık nefesi gelir.”
İpuçlarına karşılık gelen kavramları kutulara yazınız. Turuncu kutulardaki harfler, insana ait özelliklerin doğadaki varlıklara verilmesi sanatının adını oluşturur.
Turuncu kutulardaki harfler yukarıdan aşağıya: TEŞHİS
Bir cümledeki çekimli fiilde anlam (zaman) kayması olup olmadığını belirlemek için izlenecek adımları baştan sona doğru 1’den 4’e kadar sıralayınız.
- 2Cümledeki zaman zarflarını ve bağlamı inceleyerek kastedilen gerçek zamanı veya tasarlamayı belirlemek
- 4Biçimsel kip eki ile kastedilen anlam birbirinden farklıysa hangi kipin hangisinin yerine kullanıldığını yazmak
- 3Fiilin aldığı kip eki ile cümlenin kastettiği gerçek zaman veya tasarlamayı birbiriyle karşılaştırmak
- 1Cümledeki çekimli fiili bularak üzerinde yer alan biçimsel kip ekini tespit etmek
Görseldeki panoda yer alan dört cümleden hangisinin yüklemi dilek (tasarlama) kiplerinden biriyle çekimlenmiştir?
- AA panosundaki “Yarın okul kütüphanesinde şiir dinletisi düzenleyeceğiz.” cümlesi
- BB panosundaki “Cumhuriyet Bayramı’nda balkonumuza al bayrağımızı astık.” cümlesi
- CC panosundaki “Tarihî mirasımızı her zaman özenle koruruz.” cümlesi
- DD panosundaki “Tören başlamadan önce herkes yerini düzenli biçimde alsın.” cümlesi
Cümlelerdeki boşlukları kutudaki kavramlarla tamamlayınız. Bir kavram artacaktır.
- Şiirde okuyucuya hissettirilen temel coşkuya ana duygu denir.
- İnsan dışı varlıkların konuşturulması sanatına intak denir.
- Fiillere gelen “-malı, -meli” ekine gereklilik kipi eki denir.
- Bir kipin başka bir kip yerine kullanılmasına anlam kayması denir.
Görseldeki inceleme kartında “Nasreddin Hoca bir gün göl kıyısına gider ve suya maya çalar.” cümlesi verilmiştir. Bu cümledeki anlam kaymasını kip eklerini belirterek açıklayınız.