Mustafa 1881-1920 Tarihe Atılan İmza: Biyografi/Anı Metni Çözümleme, Çekim Ekleri ve Anlam Kayması, Örtülü Anlam ve Söz Varlığı (T.D.7.2)
T.O.7.2. Tarihsel ve biyografik metinlerdeki ana düşünceyi, karakter özelliklerini, örtülü anlamları ve geçiş ifadelerini çözümler. · T.D.7.20. Fiillerde kip (zaman) eklerinin işlevlerini ve cümledeki anlam (zaman) kaymalarını tespit eder.
- Tanınmış kişilerin hayatının kronolojik sırayla, belgelere dayalı ve 3. kişi ağzıyla anlatılmasına biyografi; kişinin kendi hayatını yazmasına otobiyografi denir.
- Cümlede doğrudan söylenmeyen ancak «da/de, bile, yine, artık, ilk kez, en» gibi ifadelerden çıkarılan gizli yargıya örtülü anlam denir.
- «Ama, fakat, lakin, ne var ki, buna rağmen» düşüncenin yönünü değiştirirken; «özellikle, hatta, kısacası, özetle» anlatımı destekler ve özetler.
- Fiilin aldığı kip eki ile cümlede kastedilen zamanın farklı olmasına fiilde anlam (kip/zaman) kayması denir; anlatıma canlılık katar, bozukluk sayılmaz.
Görseldeki metin yaprağında «Mustafa 1881-1920 Tarihe Atılan İmza» eserinden bir kesit verilmiştir. Bu metin kesitinde Mustafa Kemal’in hangi kişilik özelliği vurgulanmaktadır ve metnin türü nedir?
- ASanatseverliği — Otobiyografi (Öz yaşam öyküsü)
- Bİleri görüşlülüğü — Biyografi (Yaşam öyküsü)
- CAlçak gönüllülüğü — Günlük (Günce)
- DYardımseverliği — Masal
Görseldeki cümle fişlerinde yer alan fiillerin biçimce hangi kipte çekimlendiğini ve anlam kaymasıyla hangi kipi kastettiğini tabloya yazınız. İlk satır örnektir.
| Cümle Fişi | Biçimce Aldığı Kip | Kastedilen Gerçek Kip / Anlam |
|---|---|---|
| 1. Fiş («...1919’da Samsun’a çıkar.») | Geniş zaman (-r) | Bilinen geçmiş zaman (çıktı) |
| 2. Fiş («Önümüzdeki hafta Ankara’ya gidiyorum.») | Şimdiki zaman (-yor) | Gelecek zaman (gideceğim) |
| 3. Fiş («Dedem her sabah erkenden uyanıyor.») | Şimdiki zaman (-yor) | Geniş zaman (uyanır) |
| 4. Fiş («Yarınki törende görevli olacaksın.») | Gelecek zaman (-acak) | Gereklilik / tahmin anlamı |
Görseldeki cümle levhasında yer alan «Genç Mustafa, Manastır Askerî İdadisinde tarih ve hitabet alanlarıyla da yakından ilgilenmiştir.» cümlesinden hangi örtülü anlam çıkarılır?
Sol sütundaki kavramları sağ sütundaki doğru açıklamalarıyla eşleştiriniz.
Görseldeki dört cümle kartından hangisinde fiilde anlam (zaman/kip) kayması meydana gelmiştir?
- A1 numaralı karttaki «Öğrenciler kütüphanede sessizce kitap okuyorlar.» cümlesi
- B2 numaralı karttaki «Geçen ay sınıfça Kurtuluş Savaşı Müzesi’ni gezdik.» cümlesi
- C3 numaralı karttaki «Mustafa Kemal, 23 Nisan 1920’de Meclisi açar.» cümlesi
- D4 numaralı karttaki «Yarın öğleden sonra grup sunumumuzu tamamlayacağız.» cümlesi
Görseldeki bilgi kartını inceleyiniz. Tarihsel ve biyografik metinlerde geçmişte yaşanmış olaylar anlatılırken neden sıkça geniş zaman (-r) veya şimdiki zaman (-yor) kipi tercih edilir?
Metin türleri, örtülü anlam ve anlam kaymasıyla ilgili ifadelerden doğru olanların D, yanlış olanların Y kutusunu işaretleyiniz.
| D | Y | |
| Biyografi metinlerinde kişinin hayatındaki olaylar doğumundan itibaren kronolojik sırayla anlatılır. | ✓ | |
| Fiillerde kip (anlam) kayması cümlenin dil bilgisini bozan bir anlatım bozukluğu türüdür. | ✓ | |
| «Ama, fakat, lakin, ne var ki, buna rağmen» ifadeleri düşüncenin yönünü değiştiren geçiş sözleridir. | ✓ | |
| «Tarihe imza atmak» deyimi, unutulmayacak çok büyük ve kalıcı bir başarı gerçekleştirmek demektir. | ✓ | |
| Yaşanmış olayların günü gününe tarih atılarak birinci kişi ağzıyla yazılmasına biyografi denir. | ✓ |
Görseldeki karşılaştırma kartlarında iki farklı metin türünün özellikleri verilmiştir. Kartlardaki bilgilere göre aşağıdaki yargılardan hangisine ulaşılır?
- A1. kart üçüncü kişi ağzıyla yazılan biyografiyi, 2. kart birinci kişi ağzıyla yazılan otobiyografiyi tanıtır.
- BHer iki metin türünde de olaylar kurgusal kahramanlar üzerinden masalsı bir dille anlatılır.
- C1. kartta yazar kendi yaşamını anlatırken 2. kartta başkasının yaşamını belgelere dayandırır.
- DHer iki metin türünde de tarihsel kronoloji ve gerçeklik ilkesi tamamen göz ardı edilir.
Görseldeki «1881-1920 Tarihe Atılan İmza» zaman şeridini takip ederek biyografi cümlelerini kronolojik sıraya göre 1’den 4’e kadar numaralandırınız.
- 2Askerî Rüştiye ve Manastır Askerî İdadisini başarıyla tamamlayarak Harp Akademisinden kurmay yüzbaşı olarak mezun olmuştur.
- 1Mustafa, 1881 yılında Selanik’te doğmuş ve öğrenim hayatına bu şehirde başlamıştır.
- 31915 yılında Çanakkale Cephesi’nde üstün bir komutanlık örneği göstererek zaferin kazanılmasında kilit rol oynamıştır.
- 419 Mayıs 1919’da Samsun’a çıkarak Millî Mücadele’yi başlatmış ve 23 Nisan 1920’de Büyük Millet Meclisini açmıştır.
Görseldeki Geçiş ve Bağlantı İfadeleri Panosu’nda dört ifade ve cümleye kattıkları işlevler eşleştirilmiştir. Hangi satırdaki eşleştirme yanlıştır?
- A«Buna rağmen» -> Düşüncenin yönünü olumlu veya olumsuz zıt bir yargıya çevirir.
- B«Başka bir deyişle» -> Önceki ifadeyi daha açık bir biçimde yeniden açıklar.
- C«Kısacası» -> Anlatılanları toparlayarak ana yargıyı özetler.
- D«Üstelik» -> Anlatılan iki durum arasında zaman bakımından öncelik bildirir.
İpuçlarına karşılık gelen kavramları kutulara yazınız. Numaralı kutulardaki harfler, haber kiplerinin fiile kattığı temel anlamı verir.
Turuncu kutulardaki harfler yukarıdan aşağıya: ZAMAN
Cümlelerdeki boşlukları kutudaki uygun kavramlarla tamamlayınız.
- Önemli kişilerin hayat öyküsünün 3. kişi ağzıyla yazıldığı türe biyografi denir.
- Cümlede «bile, yine, da/de» ile kurulan dolaylı yargıya örtülü anlam denir.
- «Yarın yola çıkıyoruz.» cümlesinde şimdiki zaman kipi gelecek zaman anlamındadır.
- Kalıcı bir başarı kazanmak anlamında «tarihe imza atmak» deyimi kullanılır.
Görseldeki dört cümleden hangisinde karşılaştırma veya aşamalı durum bildiren bir örtülü anlam yoktur?
- A1. cümle: «Bu hafta kütüphaneden aldığım tarih romanını da bitirdim.»
- B2. cümle: «Gazi Mustafa Kemal, 1881 yılında Selanik şehrinde dünyaya geldi.»
- C3. cümle: «Kurtuluş Savaşı belgeselini izleyen dedem yine çok duygulandı.»
- D4. cümle: «Zorlu kış şartlarında cepheye cephane taşımak bile büyük kahramanlıktı.»