İklim ve Hava Hareketleri; DNA ve Genetik Kod
F.8.1.2.2. İklim biliminin (klimatoloji) bir bilim dalı olduğunu ve bu alanda çalışan uzmanlara iklim bilimci (klimatolog) adı verildiğini söyler. · F.8.2.1.1. Nükleotid, gen, DNA ve kromozom kavramlarını açıklayarak bu kavramlar arasında ilişki kurar.
- Klimatoloji iklim tiplerini uzun yılların verileriyle araştırır (uzmanı klimatolog); günlük hava olaylarını ise meteoroloji inceler.
- Atmosferdeki CH₄, CO₂, O₃ ve H₂O gazları yeryüzünden yansıyan ısının bir bölümünü tutar; bu gazların fazlalaşması Dünya’yı fazladan ısıtır.
- DNA, kalıtsal bilgileri taşıyan çift zincirli sarmal moleküldür; gelişmiş hücrelerde çekirdekte, ilkel hücrelerde sitoplazmada bulunur.
- Kalıtım yapıları büyükten küçüğe Kromozom > DNA > Gen > Nükleotid (fosfat + deoksiriboz şekeri + organik baz) biçiminde sıralanır.
İfadeleri iklim ve kalıtımla ilgili uygun kavramlarla eşleştiriniz.
Görselde Güneş ışınlarının yeryüzüne ulaşması ve atmosferdeki sera gazlarının ısıyı tutma süreci modellenmiştir. Bu modele göre aşağıdaki ifadelerden hangisi doğrudur?
- AAtmosferdeki sera gazları doğal miktarda bulunduğunda da Dünya için zararlıdır.
- BSera gazlarının miktarı normalin üzerine çıkarsa küresel ısınma sorunu ortaya çıkar.
- CYeryüzüne ulaşan Güneş ışınlarının tamamı atmosfer dışına geri yansır.
- DSu buharı ve karbon dioksit gazları ısının tutulmasında hiçbir rol oynamaz.
Görseldeki sütun grafiğinde bazı canlı türlerine ait kromozom sayıları verilmiştir. Yalnızca bu grafiğe ve kalıtım ilkelerine dayanarak aşağıdakilerden hangisine ulaşılamaz?
- AFarklı türe ait iki canlının kromozom sayısı birbirine eşit olabilir.
- BEğrelti otunun kromozom sayısı grafikteki diğer canlılardan daha fazladır.
- CKromozom sayısı fazla olan canlı, az olana göre daha gelişmiş bir yapıya sahiptir.
- DCanlıların vücut büyüklüğü ile kromozom sayısı arasında doğrudan bir orantı yoktur.
Doğru olan ifadelerin yanındaki D kutusunu, yanlış olanların yanındaki Y kutusunu işaretleyiniz.
| D | Y | |
| Günlük yağış, sis ve rüzgâr gibi hava olaylarını araştıran uzmanlara meteorolog denir. | ✓ | |
| Metan (CH₄), karbon dioksit (CO₂), ozon (O₃) ve su (H₂O) başlıca sera gazlarıdır. | ✓ | |
| Gelişmiş hücrelerde DNA molekülü sitoplazma içinde dağınık hâlde bulunur. | ✓ | |
| Kromozom sayısı fazla olan canlıların gelişmişlik düzeyi de her zaman daha fazladır. | ✓ | |
| DNA’daki nükleotid sayısı ve diziliş sırası canlılar arasındaki çeşitliliği sağlar. | ✓ |
Boşlukları kutudaki uygun sözcüklerle doldurunuz.
- İklim bilimi alanında çalışan ve uzun yılların sıcaklık-yağış kayıtlarını inceleyen uzmana klimatolog denir.
- DNA, hücre bölünmesi dışındaki zamanlarda çekirdekte ince, uzun ve ağ biçimli kromatin olarak bulunur.
- Bir nükleotidin yapısında fosfat grubu ve organik bazın yanı sıra beş karbonlu deoksiriboz şekeri yer alır.
- Kromozom sayısı 46 olan insan ile yine 46 kromozom taşıyan moli balığı farklı türde canlılardır.
- DNA molekülü, karşılıklı iki nükleotid dizisinden oluşan sarmal bir merdivene benzetilir.
Görseldeki çalışma kartlarında iki araştırmacının incelediği konular verilmiştir. K ve L araştırmacılarının unvanlarını ve çalıştıkları bilim dallarını yazınız.
Görselde bir nükleotidin kısımları (1, 2, 3) ve dört farklı nükleotid kartı verilmiştir. Kartlardaki bilgilere göre tabloyu tamamlayınız.
| Bölüm ve Kart | Yapının Adı | Temel Özelliği ve Görevi |
|---|---|---|
| 1 numaralı kısım | Fosfat grubu | Tüm nükleotidlerde ortak bulunur |
| 2 numaralı kısım | Deoksiriboz şekeri | DNA’ya adını veren beş karbonlu şeker |
| 3 numaralı kısım | Azotlu organik baz | A, T, G veya C; nükleotidin adını belirler |
| G bazlı kart | Guanin nükleotidi | Guanin organik bazı taşıyan yapı birimi |
Görselde gelişmiş yapılı bir hücre ile ilkel yapılı bir hücrede DNA’nın bulunduğu yerler gösterilmiştir. Görsele göre aşağıdaki ifadelerden hangisi doğrudur?
- AHer iki hücrede de DNA çekirdek içindedir.
- Bİlkel hücrede kalıtım materyali hiç bulunmaz.
- CGelişmiş hücrede DNA sitoplazmaya dağılmıştır.
- DDNA gelişmişte çekirdekte, ilkelde sitoplazmadadır.
İpuçlarındaki kavramları yazınız. Numaralı harflerle kalıtım yapısının adını bulunuz.
Turuncu kutulardaki harfler yukarıdan aşağıya: KROMOZOM
Hücre bölünmesi öncesinde çekirdekte ince ve uzun iplikler hâlinde bulunan kromatin ağı, bölünme sırasında kısalıp kalınlaşarak kromozoma dönüşür. Kromozomun yapısında yer alan kalıtsal birimlerle ilgili aşağıdaki ifadelerden hangisi doğrudur?
- ANükleotidler kromozomdan daha kapsamlı yapılardır.
- BDNA üzerinde çok sayıda farklı gen bölgesi bulunur.
- CGenler birleşerek en küçük birim nükleotidi kurar.
- DBir nükleotidde dört çeşit organik baz birlikte yer alır.
Görselde iç içe geçmiş kutularla gösterilen kalıtım yapılarını ve hücre bölümlerini en küçük yapı biriminden en kapsayıcı yapıya (1’den 5’e) doğru numaralandırınız.
- 1Şeker, fosfat ve organik bazdan oluşan DNA yapı birimi (nükleotid)
- 2Belirli bir kalıtsal özellikten sorumlu nükleotid dizisi (gen)
- 3Kalıtsal bilgileri taşıyan çift zincirli sarmal molekül (DNA)
- 5Gelişmiş hücrelerde kalıtım materyalinin bulunduğu yönetim merkezi (çekirdek)
- 4DNA’nın özel proteinlerle kısalıp kalınlaşmasıyla oluşan yapı (kromozom)
Görselde K ve L bölgelerine ulaşan Güneş enerjisi miktarı, yeryüzü özellikleri ve atmosferdeki sera gazı yoğunlukları karşılaştırılmıştır. Bu iki bölgeyle ilgili aşağıdaki çıkarımlardan hangisi doğrudur?
- AL’de tutulan ısı miktarı K’ye göre daha fazladır.
- BUlaşan Güneş enerjisi eşitse iklimleri aynıdır.
- CYeryüzü özelliği iklim üzerinde etkili değildir.
- DK’de sera gazı az olduğundan ısınma daha çoktur.
Görselde iki farklı canlıya ait DNA parçalarının nükleotid dizilimleri verilmiştir. Her iki canlıda da aynı dört çeşit organik baz (A, T, G, C) bulunmasına rağmen kalıtsal özelliklerin farklı olmasının nedenini açıklayınız.
Görseldeki panoda küresel ısınma ve iklim değişikliği arasındaki ilişki gösterilmiştir. Bir öğrenci “Bir kentte bu hafta yağışın geçen haftaya göre artması iklim değişikliğidir.” diyor. Bu öğrencinin hatasını düzeltiniz ve iklim değişikliğini önlemek için ne yapılması gerektiğini yazınız.