Gardaşım Metni: Şiirde Anlam ve Ahenk, Fiilde Çatı Uygulamaları (Özne-Yüklem ve Nesne-Yüklem İlişkisi) ve Cümle Türlerine Giriş (T.8.3.5 / T.8.4.18 / T.8.4.19)
'Gardaşım' şiirini türün özelliklerine uygun biçimde okur; bağlamdan kelime ve deyim anlamlarını tahmin ederek şiirin ana duygusunu belirler (T.8.3.2, T.8.3.5). · Fiilde çatı özelliklerini (etken-edilgen ve geçişli-geçişsiz) karma cümleler üzerinde çözümler ve çatı dönüşümlerinde ögelerin nasıl değiştiğini fark eder (T.8.4.18, T.8.4.19). · Cümleleri yüklemin türüne (fiil ve isim cümlesi) ve yüklemin yerine (kurallı, devrik ve eksiltili cümle) göre ayırt eder.
- Şiirde şairin okuyucuya hissettirmek istediği temel coşkuya ana duygu denir; ölçü, kafiye, redif ve nakarat şiirde ahengi sağlar.
- Öznesine göre gerçek/gizli özneli fiiller etken, -l/-n eki alıp sözde öznesi olan fiiller edilgendir; nesnesine göre «onu» alabilenler geçişli, alamayanlar geçişsizdir.
- Etken-geçişli bir cümle edilgen yapıldığında eski cümlenin nesnesi yeni cümlede sözde özne olur; bu nedenle tüm edilgen fiiller geçişsizdir.
Sol sütundaki örnek cümleleri sağ sütundaki çatı ve cümle türü özellikleriyle eşleştiriniz.
Görseldeki cümle kartlarından hangisi öznesine göre etken, nesnesine göre geçişli çatılı bir fiil cümlesidir?
- A1. Kart: Şair yeni şiirinde kardeşlik duygusunu anlattı.
- B2. Kart: Kasabanın meydanındaki tarihî çeşme onarıldı.
- C3. Kart: Küçük çocuk babasını görünce sevinçle gülümsedi.
- D4. Kart: Erdemli insanın en büyük sermayesi dürüstlüktür.
Şiir bilgisi, fiilde çatı ve cümle türleriyle ilgili ifadelerden doğru olanlara D, yanlış olanlara Y kutusunu işaretleyiniz.
| D | Y | |
| Etken ve geçişli bir cümle edilgen yapıldığında ilk cümlenin nesnesi yeni cümlede 'sözde özne' olur. | ✓ | |
| Yüklemi isim-fiil veya sıfat-fiil (fiilimsi) olan cümleler fiil cümlesi sayılır ve çatı özelliği aranır. | ✓ | |
| Cümlede nesne yazılı olmasa bile yüklemin başına 'onu' getirilebiliyorsa o fiil geçişlidir. | ✓ | |
| Yüklemi cümlenin sonunda bulunan cümlelere öge dizilişine göre devrik cümle denir. | ✓ |
Görseldeki cümlelerin yüklemlerini özne-yüklem ve nesne-yüklem ilişkisine göre inceleyerek tabloyu tamamlayınız. İlk satır örnektir.
| Örnek Cümle | Öznesine Göre Çatısı | Nesnesine Göre Çatısı |
|---|---|---|
| 1. Öğrenciler sınıf panosunu hazırladı. | Etken (Gerçek özne) | Geçişli (Onu hazırladı) |
| 2. Sınıf panosu özenle hazırlandı. | Edilgen (Sözde özne) | Geçişsiz (Onu hazırlandı ✗) |
| 3. Misafirler salonda neşeyle oturdu. | Etken (Gerçek özne) | Geçişsiz (Onu oturdu ✗) |
| 4. Dedem balkonda gazetesini okudu. | Etken (Gerçek özne) | Geçişli (Onu okudu) |
Cümlelerdeki boşlukları kutuda verilen uygun dil ve edebiyat kavramlarıyla tamamlayınız.
- Şiirlerde dörtlüklerin sonunda aynen tekrarlanan dizelere nakarat adı verilir.
- Edilgen çatılı fiillerin yüklem olduğu cümlelerde işten etkilenen ögeye sözde özne denir.
- Yüklemi söylenmemiş ve sonuna üç nokta (...) konmuş cümlelere eksiltili cümle adı verilir.
Görseldeki «Belediye ekipleri mahalledeki çocuk parkını boyadı.» cümlesini edilgen çatıya dönüştürüp sözde öznesini yazınız.
Görseldeki dört cümlenin hangisinde yüklemin türü nedeniyle çatı özelliği aranmaz?
- AI. Cümle: Serin rüzgâr sararmış yaprakları savuruyor.
- BII. Cümle: Misafirler için sofraya sıcak çorba kondu.
- CIII. Cümle: Gerçek dostluk, zor günde kardeşinin yanında olmaktır.
- DIV. Cümle: Yazar çocukluk yıllarını özlemle anıyor.
Görseldeki cümlelerden hangisinde geçişli bir fiil kullanıldığı hâlde cümlede nesneye yer verilmemiştir?
- ADedem bahçedeki fidanları her sabah sulardı.
- BYorgun yolcular ağacın gölgesinde iki saat uyudu.
- CAnnem misafirlere cevizli baklava ikram etti.
- DSanatçı dinleyiciler salona yerleşince duygulu okudu.
Görseldeki dörtlüğün ana duygusu ve dörtlükte yer alan söz sanatı hangisinde doğru verilmiştir?
- AAna duygu: Doğa sevgisi — Söz sanatı: Abartma
- BAna duygu: Kardeşlik ve hoşgörü — Söz sanatı: Karşıtlık (Tezat)
- CAna duygu: Vatan özlemi — Söz sanatı: Konuşturma (İntak)
- DAna duygu: Yalnızlık — Söz sanatı: Kişileştirme (Teşhis)
Görseldeki cümleleri sırasıyla 1) Kurallı Fiil, 2) Devrik Fiil, 3) Kurallı İsim, 4) Eksiltili Cümle olacak biçimde 1’den 4’e kadar sıralayınız.
- 3İnsanı yücelten en büyük erdem dürüstlüktür. (Kurallı isim cümlesi)
- 2Yeşerir sevgi tohumları dost gönüllerde. (Devrik fiil cümlesi)
- 4Karşıda yemyeşil dağlar, şırıl şırıl akan dereler... (Eksiltili cümle)
- 1İnsanlar el ele vererek bütün zorlukları aşar. (Kurallı fiil cümlesi)
İpuçlarındaki kavramları kutulara yazınız. Numaralı harflerle «insanın ruhsal olgunluğunu gösteren doğruluk, kardeşlik ve iyilik
Turuncu kutulardaki harfler yukarıdan aşağıya: ERDEM
Görseldeki iki cümlede «tutmaktır» ve «tuttu» yüklemlerinden hangisinde çatı özelliği aranmadığını gerekçesiyle açıklayınız.