Dinleme/İzleme Metni Çözümlemesi, Cümlenin Ögeleri ve Fiilde Çatı (Geçişli-Geçişsiz, Etken-Edilgen) Genel Uygulamaları ile Yazım-Noktalama (T.8.3 & T.8.4)
Erdemler temasındaki okuma ('Yanlışlarımız...') ve dinleme/izleme ('Meşe ile Saz') metinlerinin konusunu, ana fikrini ve söz sanatlarını çözümler; düşünce yazısı türlerini (deneme, fıkra, makale) ayırt eder (T.8.1.6, T.8.3.7 & T.8.3.26). · Cümlenin ögelerini, cümlede vurguyu ve ara sözleri fiilde çatı (etken-edilgen, geçişli-geçişsiz) özellikleriyle ilişkilendirerek karma cümleler üzerinde çözümler (T.8.4.18 & T.8.4.19). · Yazılarında ve okumalarında bağlaçların yazımı ile virgül, kısa çizgi, noktalı virgül ve iki nokta kurallarını doğru uygular (T.8.3.1).
- Cümlenin ögeleri bulunurken önce yüklem, sonra özne («Kim / Ne?»), ardından nesne (belirtili «Neyi/Kimi?», belirtisiz «Ne?») ve tümleçler (yer tamlayıcısı, zarf tümleci) bulunur; tamlamalar ve deyimler bölünmez.
- Öznesine göre: işi yapan belliyse etken çatı (gerçek/gizli özne); «-l / -n» eki alıp işi başkası tarafından yapılıyorsa edilgen çatı (sözde özne) vardır.
Sol sütundaki cümlenin ögeleri ve fiilde çatı kavramlarını sağ sütundaki açıklamalarıyla eşleştiriniz.
Görseldeki cümle kartlarını inceleyerek her cümlenin öznesine göre (etken/edilgen) ve nesnesine göre (geçişli/geçişsiz) çatısını tabloya yazınız. İlk satır örnektir.
| Cümle ve Yüklemi | Öznesine Göre Çatısı | Nesnesine Göre Çatısı |
|---|---|---|
| 1. Öğrenciler şiiri dikkatle okudu. | Etken (Gerçek özne) | Geçişli (onu okudu) |
| 2. Sokaklar sabah erkenden temizlendi. | Edilgen (Sözde özne) | Geçişsiz (onu temizlendi X) |
| 3. Küçük çocuk kanepede uyuyakaldı. | Etken (Gerçek özne) | Geçişsiz (onu uyuyakaldı X) |
| 4. Dedem bahçeye fidan dikti. | Etken (Gerçek özne) | Geçişli (onu dikti) |
Görseldeki «Belediye ekipleri mahallemizin parkını dün temizledi.» cümlesini edilgen çatılı cümleye dönüştürerek yeni cümlenin sözde öznesini yazınız.
Görseldeki «Görevliler kütüphanedeki yıpranmış kitapları dün özenle onardı.» cümlesinin öge dizilişi ve çatı özelliği hangisinde doğrudur?
- AÖzne / Belirtili Nesne / Zarf Tümleci / Zarf Tümleci / Yüklem — Etken ve Geçişli
- BSözde Özne / Yer Tamlayıcısı / Belirtisiz Nesne / Yüklem — Edilgen ve Geçişsiz
- CÖzne / Yer Tamlayıcısı / Belirtili Nesne / Zarf Tümleci / Yüklem — Etken ve Geçişsiz
- DBelirtili Nesne / Özne / Zarf Tümleci / Yüklem — Edilgen ve Geçişli
Cümlenin ögeleri, fiilde çatı, metin türleri ve noktalama kurallarıyla ilgili ifadelerden doğru olanlara D, yanlış olanlara Y işaretleyiniz.
| D | Y | |
| «En büyük erdem dürüstlüktür.» cümlesinin yüklemi isim olduğu için bu cümlede çatı özelliği aranmaz. | ✓ | |
| «Burada kitap okudu.» cümlesi nesne almadığı için «okudu» fiili geçişsiz çatılıdır. | ✓ | |
| Etken çatılı bir cümle edilgen yapıldığında, etken cümlenin nesnesi edilgen cümlede «sözde özne» görevine geçer. | ✓ | |
| Yazarın herhangi bir konuda kişisel düşüncelerini kanıtlama amacı gütmeden samimi bir dille yazdığı türe «makale» denir. | ✓ |
Cümlelerdeki boşlukları kutuda verilen uygun dil bilgisi ve edebiyat kavramlarıyla tamamlayınız.
- «Meşe ile Saz» metninde olduğu gibi cansız varlıkların veya hayvanların konuşturulması sanatına konuşturma (intak) denir.
- Edilgen çatılı fiillerde işi yapan belli olmadığı için işten etkilenen ögeye sözde özne adı verilir.
- Cümle içinde ara sözleri ve ara cümleleri ayırmak için iki virgül veya iki kısa çizgi kullanılır.
Görseldeki «Annem —hayatımın en değerli insanı— dün akşam bize taze kurabiyeler pişirdi.» cümlesinde ara sözün açıkladığı öge ve vurgulanan öge hangisidir?
- AAra söz: Öznenin açıklayıcısı — Vurgulanan öge: Belirtisiz nesne (taze kurabiyeler)
- BAra söz: Nesnenin açıklayıcısı — Vurgulanan öge: Zarf tümleci (dün akşam)
- CAra söz: Yer tamlayıcısının açıklayıcısı — Vurgulanan öge: Özne (Annem)
- DAra söz: Zarf tümlecinin açıklayıcısı — Vurgulanan öge: Yer tamlayıcısı (bize)
Görseldeki «Meşe ile Saz» (La Fontaine) fabl inceleme kartına göre fırtınada kibirli meşenin devrilip alçak gönüllü sazın ayakta kalması hangi ana fikri vurgular?
- AKibir ve inatçılık insanı yıkar; tevazu ve esneklik ise zorluklar karşısında ayakta tutar.
- BFırtınalı havalarda su kenarındaki bitkiler her zaman daha çabuk kırılır.
- CGüçlü olan varlıklar doğadaki hiçbir engelden etkilenmez.
- DHatalarımızı kabul etmek yerine başkalarını suçlamak bizi korur.
İpuçlarındaki dil bilgisi kavramlarını kutulara yazınız. Numaralı harflerle «cümlede iş, oluş, hareket veya yargı bildiren
Turuncu kutulardaki harfler yukarıdan aşağıya: YÜKLEM
Görseldeki cümlede ögeleri doğru bulmak için izlenmesi gereken çözümleme adımlarını 1’den 4’e kadar sıralayınız.
- 1Cümledeki tamlamaları, deyimleri ve birleşik fiilleri belirleyerek yargıyı bildiren Yüklemi bulmak
- 3Yükleme «Neyi, Kimi, Ne?» sorularını sorarak varsa Belirtili veya Belirtisiz Nesneyi bulmak
- 4Yükleme «Nereye/Nerede/Kimde?» ve «Ne zaman/Nasıl/Niçin?» sorularını sorarak Tümleçleri bulmak
- 2Yükleme «Yapan kim / Olan ne?» sorularını sorarak Özne veya Sözde Özneyi bulmak
Görseldeki dört cümleden hangisinde yazım veya noktalama yanlışı yapılmıştır?
- A1. Cümle: Yanlışlarımızı fark etmek de büyük bir erdemdir. (Doğru)
- B2. Cümle: Öykü, roman ve şiir sanatsal; makale, deneme ve fıkra düşünce yazısıdır. (Doğru)
- C3. Cümle: Toplantıya Ankara’dan, İstanbul’dan ve İzmir’den yazarlar katıldı. (Doğru)
- D4. Cümle: Sen ki her zaman doğruyu söylersin, bu hatayı nasıl farketmedin? (Yanlış)
Görseldeki «Yazar son kitabında çocukluk anılarını samimi bir dille anlatmış.» ve «Sinema salonunun kapıları saat onda açıldı.» cümlelerini