Metin Çözümleme, Cümle Türleri (Yüklemin Türüne, Yerine ve Anlamına Göre Cümleler) ve Anlatım Bozukluklarına Giriş (T.8.3 & T.8.4.19)
Erdemler ('Meşe ile Saz') ve Millî Kültürümüz ('Ergenekon Destanı') metinlerindeki hikâye unsurlarını, gerçek-kurgusal ögeleri ve söz sanatlarını çözümler (T.8.1.6, T.8.3.7, T.8.3.24). · Cümleleri yüklemin türüne (fiil-isim), yüklemin yerine/öge dizilişine (kurallı-devrik-eksiltili) ve anlamına göre (olumlu-olumsuz-soru-ünlem) sınıflandırır (T.8.4.19). · Anlamsal (bağdaşıklık) kaynaklı temel anlatım bozukluklarını (gereksiz sözcük, çelişen ifadeler, yanlış anlamda sözcük kullanımı) fark eder (T.8.4.20).
- Yüklemi çekimli eylem olanlar fiil cümlesi; isim, zamir veya fiilimsi olanlar isim cümlesidir.
- Yüklem sonda ise kurallı (düz), başta veya ortada ise devrik, söylenmemişse eksiltili cümledir.
- Gereksiz sözcük, çelişen sözler ve yanlış anlamda sözcük kullanımı anlamsal anlatım bozukluğudur.
Sol sütundaki metin ve cümle kavramlarını sağ sütundaki özellikleriyle eşleştiriniz.
Cümle türleri, metin çözümleme ve anlatım bozukluklarıyla ilgili ifadelere D veya Y yazınız.
| D | Y | |
| «Dedemin antika saati dün kırıldı.» cümlesi kırılma işi gerçekleştiği için olumlu cümledir. | ✓ | |
| «Ergenekon Destanı»nda hiçbir olağanüstü (kurgusal) unsura yer verilmemiştir. | ✓ | |
| «Bize ne mektup yazdı ne haber gönderdi.» cümlesi biçimce olumlu, anlamca olumsuzdur. | ✓ | |
| Yüklemi fiilimsi olan cümleler yüklemin türüne göre çekimli fiil cümlesi sayılır. | ✓ |
Görseldeki cümlelerden hangisi biçimce olumsuz olduğu hâlde anlamca olumludur?
- ABu hafta sonu kütüphaneye hiç uğramadı.
- BSenin ne kadar çalışkan olduğunu bilmiyor değilim.
- CKöyümüzde ne elektrik ne de telefon kesildi.
- DBahçedeki çiçeklerin hepsi baharda açtı.
Görseldeki dikkat notuna göre aşağıdaki cümlelerin hangisi yüklemin türüne göre isim cümlesidir?
- ADemirciler körüklerle demir dağı eritti.
- BFırtınada kibirli meşe ağacı kökünden söküldü.
- CEn büyük amacımız millî kültürümüzü yaşatmaktır.
- DAnadolu kadını kilimine sevincini dokur.
Görseldeki cümleleri yüklemin yerine ve türüne göre inceleyerek tabloyu tamamlayınız.
| Örnek Cümle | Yüklemin Türü | Yüklemin Yerine Göre |
|---|---|---|
| Sakla samanı, gelir zamanı. | Fiil (Eylem) | Devrik Cümle |
| Misafirperverlik güzel bir erdemdir. | İsim (Ad) | Kurallı Cümle |
| Önümüzde yemyeşil bir yayla, serin rüzgâr... | Yüklem yok | Eksiltili Cümle |
Cümlelerdeki boşlukları kutuda verilen uygun Türkçe kavramlarıyla tamamlayınız.
- «Meşe ile Saz» metninde ağacın ve sazın insan gibi konuşmasına konuşturma (intak) sanatı denir.
- Eş anlamlı iki kelimenin aynı cümlede kullanılması gereksiz sözcük kaynaklı anlatım bozukluğudur.
- Yüklemi cümlenin başında veya ortasında yer alan cümlelere devrik cümle adı verilir.
Görseldeki işlem basamaklarına göre bir cümlenin türünü eksiksiz çözümleme adımlarını 1’den 4’e sıralayınız.
- 3Yüklemin cümlenin sonunda mı (kurallı) yoksa başka yerde mi (devrik) olduğunu belirleme
- 4Yargının gerçekleşip gerçekleşmediğine göre olumlu-olumsuz anlamını saptama
- 1Cümlede yargıyı bildiren temel ögeyi yani yüklemi doğru tespit etme
- 2Yüklemin çekimli fiil mi yoksa ek fiil almış isim/fiilimsi mi olduğuna bakma
Görseldeki «Belediyemiz caddeye yeni fidanlar ekti.» cümlesindeki anlatım bozukluğunun nedenini ve doğrusunu yazınız.
İpuçlarındaki kavramları yazarak yüklemi çekimli fiil olan cümle türünün diğer adını bulunuz.
Turuncu kutulardaki harfler yukarıdan aşağıya: EYLEM
Görseldeki anlatım bozukluğu kartlarına göre hangi cümlede anlamca çelişen sözlerin bir arada kullanılmasından kaynaklanan bozukluk vardır?
- ADedem hâlâ çok sağlıklı ve sıhhatli bir insandır.
- BArkadaşımla üç saat boyunca karşılıklı mektuplaştık.
- COkul bahçesine yirmi adet çam fidanı ektik.
- DŞüphesiz bu güzel haberi kardeşim de duymuş olmalı.
Görseldeki dört dizeden hangisi «devrik, olumlu bir isim cümlesi» özeliği taşımaktadır?
- AÇok zengindir Anadolu’nun köklü kilim motifleri.
- BEritti demir dağı Türk’ün sönmez ateşi.
- CKırılmadı fırtınada esnek sazlığın gövdesi.
- DGüneş dağların ardında yavaşça batıyor.
Görseldeki «Meşe ile Saz» fabl karşılaştırmasından çıkarılabilecek temel ahlaki dersi (ana düşünceyi) yazınız.