Atatürk ve Eğitim, Öğretim, Öğretmen (Dinleme-İzleme): Metinde Anlam, Cümlenin Ögeleri (Temel ve Yardımcı Ögeler, Vurgu ve Ara Söz) (T.8.1.4 & T.8.4.18)
T.8.1.4. Dinledikleri veya izlediklerinde geçen olayların gelişimi ve sonucu hakkında tahminde bulunur; metnin ana fikrini belirler. · T.8.4.18. Cümlenin temel ve yardımcı ögelerini, cümlede vurgunun yerini, ara sözleri ve cümle dışı unsurları ayırt eder.
- Atatürk Temmuz 1921’de cephede savaş sürerken Ankara’da Maarif Kongresi’ni toplamış ve bağımsızlığın kalıcı olması için cehaletle savaşın düşmanla savaştan az önemli olmadığını vurgulamıştır.
- Gerçekleşmiş gerekçe bildiren cümleler neden-sonuç (-dığı için), ulaşılmak istenen hedef bildirenler amaç-sonuç (-mak amacıyla), şarta bağlı olanlar ise koşul-sonuç (-sa, -dıkça) cümlesidir.
- Cümlenin ögeleri YÖN kuralıyla (1. Yüklem, 2. Özne, 3. Nesne ve Tamlayıcılar) bulunur; tamlamalar, deyimler ve birleşik fiiller bölünmez, gizli özne öge sayısına katılmaz.
- Fiil cümlesinde vurgu yüklemden hemen önceki ögede, isim cümlesinde yüklemdedir; iki virgül veya iki kısa çizgi arasındaki açıklayıcı ifade ara söz, hitap ve bağlaçlar ise Cümle Dışı Unsurdur (CDU).
Görseldeki ara söz ve cümle dışı unsur şemasından yararlanarak tablodaki cümlelerde yer alan ara söz veya hitabın görevini yazınız. İlk satır örnektir.
| Örnek Cümle | Ara Söz veya Hitap | Cümledeki Öge Görevi |
|---|---|---|
| Atatürk, ülkemizin kurucusu, eğitime öncelik verdi. | ülkemizin kurucusu | Öznenin açıklayıcısı olan ara söz |
| Başkentimizi, Ankara’yı, kongre merkezi seçtik. | Ankara’yı | Belirtili nesnenin açıklayıcısı olan ara söz |
| Öğretmenler! Yeni nesil sizin eseriniz olacaktır. | Öğretmenler! | Cümle dışı unsur (hitap sözü) |
Doğru olan ifadelerin yanındaki D kutusunu, yanlış olanların yanındaki Y kutusunu işaretleyiniz.
| D | Y | |
| Cümlenin ögeleri bulunurken önce yüklem, sonra özne, ardından nesne ve tamlayıcılar belirlenir. | ✓ | |
| Cümlede açıkça yazılmayan gizli özneler de toplam öge sayısına ve sıralamasına dahil edilir. | ✓ | |
| Yüklemi isim olan cümlelerde vurgu yüklemin kendisi üzerindedir. | ✓ | |
| ‘Akşama bütün ödevlerimi bitireceğim.’ cümlesinde ‘Akşama’ sözcüğü yer tamlayıcısıdır. | ✓ | |
| Atatürk Temmuz 1921’de savaş devam ederken Ankara’da Maarif Kongresi’ni toplamıştır. | ✓ |
Dil bilgisi ve anlam kavramlarını sağ sütundaki açıklamalarıyla eşleştiriniz.
Görseldeki cümle çözümleme panosunda “Başöğretmen Atatürk, 1928 yılının sonbaharında yeni Türk harflerini milletimize tanıttı.” cümlesi bölümlere ayrılmıştır. Bu cümlenin öge dizilişi aşağıdakilerden hangisidir?
- AÖzne - Zarf Tamlayıcısı - Belirtili Nesne - Yer Tamlayıcısı - Yüklem
- BÖzne - Yer Tamlayıcısı - Belirtisiz Nesne - Zarf Tamlayıcısı - Yüklem
- CBelirtili Nesne - Zarf Tamlayıcısı - Özne - Yer Tamlayıcısı - Yüklem
- DÖzne - Zarf Tamlayıcısı - Yer Tamlayıcısı - Belirtili Nesne - Yüklem
Görseldeki dinleme metni kartında Atatürk’ün “Cehaletle savaş, düşmanla savaştan daha az önemli değildir.” sözü ve Maarif Kongresi bilgisi verilmiştir. Atatürk’ün savaş ortasında eğitim kongresi toplamasının nedenini açıklayınız.
Görseldeki dört cümle kartında yüklemden hemen önce yer alan söz öbekleri gösterilmiştir. Hangi karttaki fiil cümlesinde vurgu zarf tamlayıcısı üzerinde değildir?
- A1. kart: Öğrenciler kütüphanedeki kitapları raflara özenle dizdi.
- B2. kart: Fedakâr öğretmenler kongre salonuna sabahleyin ulaştı.
- C3. kart: Genç araştırmacılar yeni projeyi dün okulda tanıttı.
- D4. kart: Cumhuriyet kuşakları bilimin yolunda kararlılıkla yürüyor.
Görselde eğitim konulu dört cümle ve anlam ilişkisi etiketleri verilmiştir. Numaralanmış cümlelerden hangisi “amaç-sonuç” ilişkisi bildirmektedir?
- AI. cümle: Okuma yazma oranını artırmak üzere ülke genelinde Millet Mektepleri açıldı.
- BII. cümle: Yoğun kar yağışı başladığı için köy okullarındaki derslere iki gün ara verildi.
- CIII. cümle: Gençler bilimi rehber edinirse ülkemiz çağdaş uygarlık düzeyinin üstüne çıkar.
- DIV. cümle: Kütüphanedeki tarih kitapları edebiyat kitaplarına göre daha çok ödünç alındı.
Cümlelerdeki boşlukları kutudaki kavramlarla tamamlayınız. Bir kavram artacaktır.
- Özneyi bulduktan sonra yükleme sorulan ‘Ne?’ sorusu belirtisiz nesneyi buldurur.
- Kanıtlanabilir ve kişisel yorum içermeyen yargılara nesnel anlatım denir.
- Önemli tarih ve kavramları yazarak dinleme yöntemine not alarak dinleme denir.
- Fiil cümlelerinde vurgu yüklemden hemen önceki öge üzerindedir.
Görseldeki cümle kartında “Eğitimdir ki bir milleti özgür, bağımsız ve yüksek bir toplum hâlinde yaşatır.” sözü verilmiştir. Bu cümledeki “ki” bağlacının öge değerini ve Atatürk’ün eğitime yüklediği temel görevi yazınız.
Görseldeki YÖN kuralı şemasını dikkate alarak bir cümleyi ögelerine ayırırken izlenen adımları baştan sona doğru 1’den 4’e kadar numaralandırınız.
- 1Tamlamalar ve deyimler bölünmeden cümlenin yargı bildiren temel ögesi olan yüklem bulunur.
- 4Son adımda ‘Nereye, nerede, nereden?’ ile yer tamlayıcısı, ‘Nasıl, ne zaman?’ ile zarf tamlayıcısı ayrılır.
- 3Özneden sonra yükleme ‘Ne, neyi, kimi?’ soruları yöneltilerek belirtisiz veya belirtili nesne saptanır.
- 2Yükleme ‘Kim?’ veya ‘Ne?’ sorusu sorularak işi yapan gerçek veya gizli özne tespit edilir.
Görseldeki dört cümlede iki virgül arasında ara söz veya ara cümle kullanılmıştır. Hangi cümledeki ara söz yer tamlayıcısının (dolaylı tümlecin) açıklayıcısı olarak kullanılmıştır?
- A1. cümle: Doğup büyüdüğüm şehri, Sivas’ı, her yaz ziyaret ederim.
- B2. cümle: Dedemin görev yaptığı okula, Cumhuriyet İlkokuluna, kütüphane kurduk.
- C3. cümle: Sınıf öğretmenimiz, Ayşe Hanım, bize okuma sevgisi kazandırdı.
- D4. cümle: Gençlerimiz bu yarışmada da, eminim, birincilik kürsüsüne çıkacaktır.
İpuçlarındaki kavramları kutulara yazınız. Numaralı harflerle cümlede yargı bildiren ve öge çözümlemesinde ilk bulunan temel ögeyi bulunuz.
Turuncu kutulardaki harfler yukarıdan aşağıya: YÜKLEM