Atatürk ve Eğitim, Öğretim, Öğretmen: Cümlenin Ögeleri Uygulamaları, Cümlede Vurgu, Ara Söz / Ara Cümle ve Yazım-Noktalama Kuralları (T.8.4.18)
«Atatürk ve Eğitim, Öğretim, Öğretmen» temalı metinlerdeki ana düşünceyi, amaç-sonuç ve neden-sonuç ilişkilerini çözümler. · Cümlenin temel ve yardımcı ögelerini (YÖN yöntemiyle), cümlede vurgunun yerini, ara sözleri ve cümle dışı unsurları doğru ayırt eder. · Bir işi işlem basamaklarına göre mantıksal sırayla yazar; ara sözlerin noktalaması ile belirli gün ve hafta adlarının yazım kurallarını uygular.
- Cümlenin ögeleri bulunurken daima Y – Ö – N (Yüklem → Özne → Nesne → Tümleçler) sırası izlenir; isim ve sıfat tamlamaları, deyimler, ikilemeler, birleşik fiiller ve fiilimsi grupları kesinlikle bölünmez.
- Fiil cümlelerinde vurgu, yüklemden hemen önceki öge üzerindedir (yüklem baştaysa yüklemdedir); isim cümlelerinde ise vurgu daima yüklemin kendisindedir. «mı/mi» soru eki ve «de/da» bağlacı vurguyu kendinden önceki ögeye çeker.
- İki virgül ( , ... , ) veya iki kısa çizgi ( - ... - ) arasında yazılarak kendinden önceki ögeyi açıklayan söz grubuna «ara söz» denir ve açıkladığı ögenin içinde yer alır.
- Cümlede hiçbir ögenin sorusuna cevap vermeyen hitaplar («Öğretmenler!», «Gençler!»), ünlemler, bağlaçlar («fakat, çünkü») ve hiçbir ögeyi açıklamayan ara cümleler «cümle dışı unsur (CDU)» kabul edilir.
Cümlenin ögeleri, vurgu ve ara söz konusuyla ilgili kavramları doğru açıklamalarla eşleştiriniz.
Cümle çözümleme panosunda verilen «Başkomutan Mustafa Kemal, Temmuz 1921’de Ankara’da Maarif Kongresi’ni topladı.» cümlesinde VURGULANAN öge aşağıdakilerden hangisidir?
- AÖzne (Başkomutan Mustafa Kemal)
- BBelirtili nesne (Maarif Kongresi’ni)
- CYer tamlayıcısı (Ankara’da)
- DZarf tamlayıcısı (Temmuz 1921’de)
Cümlelerde boş bırakılan yerleri kutudaki uygun kavramlarla tamamlayınız.
- Ögeler bulunurken sıfat tamlamaları, deyimler ve birleşik fiiller kesinlikle bölünmez.
- İki virgül veya iki kısa çizgi arasında kullanılarak bir ögeyi açıklayan söz grubuna ara söz denir.
- Atatürk, Kurtuluş Savaşı sürerken Temmuz 1921’de Ankara’da Maarif Kongresi’ni toplamıştır.
- Cümlede hiçbir ögeye dahil edilmeyen bağlaç, ünlem ve hitaplara cümle dışı unsur adı verilir.
Analiz kartlarında verilen cümlelerdeki iki virgül veya iki kısa çizgi arasındaki ara ifadelerin hangi görevde (Öznenin açıklayıcısı, Nesnenin açıklayıcısı, Yer tamlayıcısının açıklayıcısı, Cümle dışı unsur) kullanıldığını tabloya yazınız. İlk satır örnektir.
| İncelenen Cümle ve Ara İfade | Sorulan Soru | Ara İfadenin Görevi |
|---|---|---|
| 1. Atatürk, Başöğretmenimiz, yeni okullar açtı. | Kim açtı? | Öznenin açıklayıcısı |
| 2. Samsun’a, Karadeniz’in incisine, vapurla ulaştık. | Nereye ulaştık? | Yer tamlayıcısının açıklayıcısı |
| 3. Nutuk’u, o eşsiz tarihî eseri, dikkatle okudum. | Neyi okudum? | Belirtili nesnenin açıklayıcısı |
| 4. O sabah - hiç unutmam - salon tamamen dolmuştu. | Öge sorusu yok | Cümle dışı unsur (Ara cümle) |
Cümlenin ögeleri, cümlede vurgu ve yazım-noktalama kurallarıyla ilgili ifadelerden doğru olanlara D, yanlış olanlara Y kutusunu işaretleyiniz.
| D | Y | |
| «Öğretmenler! Yeni nesil sizin eseriniz olacaktır.» cümlesinin başındaki «Öğretmenler!» sözcüğü hitap olduğu için cümle dışı unsurdur. | ✓ | |
| Ara sözlerin başında virgül (,), sonunda ise kısa çizgi (-) kullanılması noktalama kurallarına uygundur. | ✓ | |
| «Hayatta en hakiki mürşit ilimdir.» cümlesinin yüklemi isim soylu olduğu için vurgu «ilimdir» yükleminin üzerindedir. | ✓ | |
| Belirli gün ve hafta adları olan «24 Kasım öğretmenler günü» ifadesinde «öğretmenler günü» küçük harflerle yazılır. | ✓ | |
| İçinde «mı / mi» soru eki bulunan cümlelerde soru, bu ekten hemen önceki ögeyi buldurmaya yöneliktir. | ✓ |
Dört soru kartında yer alan cümlelerden hangisinde soru, YER TAMLAYICISINI (dolaylı tümleci) buldurmaya yöneliktir?
- A1. Kart: Bu anlamlı şiiri törende Defne mi okudu?
- B2. Kart: Öğrenciler okul kütüphanesinde mi toplandılar?
- C3. Kart: Atatürk Harf İnkılabı’nı ne zaman ilan etti?
- D4. Kart: Cumhuriyet öğretmenleri yeni nesle neyi öğretti?
Yazım ve noktalama denetim panosundaki dört cümleden hangisinde büyük harflerin kullanımı veya ara sözün noktalamasıyla ilgili bir yanlışlık yapılmıştır?
- AErzurum’dan - Doğu Anadolu’nun kalesinden, dün sabah ayrıldık.
- BOkulumuzda 10 Kasım Atatürk’ü Anma Günü törenle gerçekleştirildi.
- CYazarımız, Yakup Kadri Karaosmanoğlu, Millî Mücadele’yi anlatmıştır.
- DÖğrencilerimiz 24 Kasım Öğretmenler Günü için pano hazırladılar.
Vurgu taşıma kartında verilen «Cumhuriyet öğretmenleri / genç nesilleri / bilimin ışığıyla / yetiştiriyor.» cümlesinde vurguyu «Cumhuriyet öğretmenleri» öznesinin üzerine taşımak için cümleyi yeniden dizerek yazınız.
Öge çözümleme kartında verilen «Gazi Mustafa Kemal, Cumhuriyetimizin kurucusu, 1928 yılında bütün millete yeni Türk harflerini öğretti.» cümlesini ögelerine ayırarak ara sözün hangi ögeyi açıkladığını yazınız.
Okulda «10 Kasım Atatürk’ü Anma Haftası» kapsamında bir kitap sergisi hazırlama sürecini işlem basamaklarına ve sıralama ifadelerine göre 1’den 4’e kadar sıralayınız.
- 1İlk olarak öğretmenlerimizle birlikte sergide yer alacak Millî Mücadele ve Atatürk konulu kitapların listesini belirledik.
- 4Son olarak sergiyi tüm öğrenci ve öğretmenlerin ziyaretine açarak eserler hakkında bilgi sunduk.
- 3Ardından sergi salonundaki masaları düzenleyip her bölümün üzerine açıklayıcı tanıtım kartlarını yerleştirdik.
- 2İkinci adımda okul kütüphanesindeki ve sınıflardaki seçilen eserleri bir araya getirerek konularına göre tasnif ettik.
«Atatürk ve Eğitim» metin kartında yer alan dört numaralı cümle incelendiğinde, anlam ve öge özellikleriyle ilgili aşağıdakilerden hangisi söylenemez?
- AI. cümlede Maarif Kongresi’nin toplanma hedefi belirtilerek amaç-sonuç ilişkisi kurulmuştur.
- BII. cümlede cephedeki savaş şartları gerekçe gösterilerek neden-sonuç ilişkisi kurulmuştur.
- CIII. cümlenin öge dizilimi «Özne / Yer Tamlayıcısı / Belirtili Nesne / Yüklem» şeklindedir.
- DIV. cümlenin başındaki «Gençler!» ifadesi cümlenin temel ögesi olan gerçek öznedir.
İpuçlarındaki dil bilgisi ve tema kavramlarını kutulara yazınız. Numaralı harflerle cümlede bir ögeyi öne çıkarmaya verilen adı bulunuz.
Turuncu kutulardaki harfler yukarıdan aşağıya: VURGU