Tarih Araştırma ve Yazımında Dijitalleşme: Dijital Kaynaklar, Veri Tabanları, Büyük Veri ve Dijital Tarihçilik
Dijitalleşme öncesindeki geleneksel tarih araştırma ve yazım süreçleri ile dijital dönemdeki tarihçilik yöntemlerini karşılaştırır. · Sonradan dijitalleştirilmiş kaynaklar ile doğuştan dijital kaynakları, veri tabanlarını, büyük veri (big data) analizini ve dijital görselleştirme araçlarını açıklar. · Dijitalleşmenin tarih araştırmalarına sağladığı kolaylıkları, bilgi kirliliği/manipülasyon risklerini, dijital kaynak tenkidini ve araştırma etiğini değerlendirir.
- Dijital tarihçilik; arşiv belgelerinin sayısallaştırılması, OCR/HTR ile okunması ve büyük veriyle analizidir.
- Kaynaklar; sonradan dijitalleştirilmiş (taranmış ferman) ve doğuştan dijital (e-posta, web sitesi) diye ayrılır.
- Dijital ortamda dezenformasyon ve deepfake riskine karşı iç/dış tenkit, çapraz doğrulama ve telif etiği zorunludur.
Görseldeki dijital tarihçilik kavramlarını ve araçlarını açıklamalarıyla eşleştiriniz.
Tarih araştırmalarında dijitalleşmeyle ilgili ifadelerden doğru olanlara D, yanlış olanlara Y yazınız.
| D | Y | |
| Dijital arşivler sayesinde araştırmacılar farklı ülkelerdeki belgelere uzaktan saniyeler içinde erişebilir. | ✓ | |
| İnternette paylaşılan her tarihsel fotoğraf ve belge doğru olduğundan tenkit (eleştiri) yapmaya gerek yoktur. | ✓ | |
| Sayısallaştırılan belgelere eklenen tarih, yer ve konu etiketlerine üst veri (metadata) denir. | ✓ | |
| Dijital kaynak kullanırken kaynakça göstermemek intihal (bilgi hırsızlığı) ve etik ihlaldir. | ✓ |
Görseldeki kaynak ayrımına göre aşağıdakilerden hangisi 'sonradan dijitalleştirilmiş (digitized)' bir tarihsel kaynaktır?
- ATarayıcıyla sayısal arşive aktarılmış 16. yy Osmanlı tahrir defteri
- BBir bakanlığın 2024 yılında yayımladığı resmî sosyal medya duyurusu
- CKurumlar arasında gönderilen elektronik posta (e-posta) yazışması
- DDoğrudan bulut ortamında oluşturulan güncel istatistik veri tabanı
Yüz binlerce Osmanlı şer'iyye sicili ve nüfus defterinin bilgisayar algoritmalarıyla bir arada çözümlenmesine ne ad verilir?
- ABüyük Veri (Big Data) analizi ve veri madenciliği
- BGeleneksel el ile katalog fişi doldurma yöntemi
- CSözlü tarih görüşmesi ve ses kaydı deşifresi
- DKarbon-14 ile arkeolojik yaş hesaplama yöntemi
Yapay zekâ ve dijital araçlar tarihçinin 'kaynak tenkidi' sorumluluğunu ortadan kaldırır mı? Gerekçesiyle açıklayınız.
Geleneksel tarih araştırmaları ile dijital tarihçilik süreçlerini aşağıdaki tabloda karşılaştırarak tamamlayınız.
| Araştırma Boyutu | Geleneksel Tarihçilik | Dijital Tarihçilik |
|---|---|---|
| Kaynaklara Erişim (Tarama) | Arşiv ve kütüphanelere bizzat giderek arama | Dijital veri tabanlarından uzaktan anlık erişim |
| Veri İşleme (Tasnif ve Tahlil) | Bilgi fişlerine ve defterlere elle kaydetme | Üst veri (metadata), OCR/HTR ve Büyük Veri analizi |
| Sunum ve Yazım (Terkip) | Yalnızca basılı kitap ve dergi makalesi | Etkileşimli harita (H-GIS), 3B model ve sanal müze |
Eskiyen dosya formatları veya kapanan sunucular yüzünden doğuştan dijital belgelerin okunamaz hâle gelmesi riskine ne denir?
- ADijital karanlık çağ ve veri kaybı riski
- BÜst veri (metadata) zenginleşmesi
- COptik karakter çözümleme başarısı
- DÜç boyutlu mimari rekonstrüksiyon
Cümlelerdeki boşlukları kutudaki uygun tarih kavramlarıyla tamamlayınız.
- Tarih araştırmalarında 5T yönteminin kaynak doğrulama ve eleştiri aşamasına tenkit adı verilir.
- Başkasının dijital veya basılı çalışmasını kaynak göstermeden kendi eseri gibi sunmaya intihal denir.
- Yapay zekâ ile üretilmiş sahte tarihsel video ve görseller dezenformasyon (bilgi kirliliği) riskini artırır.
HTR (El Yazısı Tanıma) teknolojisi Osmanlı tarihi araştırmacılarına nasıl bir kolaylık sağlamaktadır?
Fiziksel bir arşiv belgesinin dijital tarih araştırmasına kazandırılma aşamalarını 1'den 4'e doğru sıralayınız.
- 4Dijital veri tabanında araştırmacıların erişimine, analizine ve görselleştirmesine sunulması
- 1Fiziksel arşiv belgesinin yüksek çözünürlüklü tarayıcılarla sayısal görüntüye dönüştürülmesi
- 3OCR veya HTR (el yazısı tanıma) yazılımıyla görüntünün aranabilir dijital metne çevrilmesi
- 2Belgeye tarih, yer, yazar ve konu bilgilerini içeren üst veri (metadata) etiketlerinin eklenmesi
Dijital ortamda karşılaşılan bir tarihsel bilginin güvenilirliğini denetlerken (tenkit) aşağıdakilerden hangisi yapılmalıdır?
- ASosyal medyadaki beğeni ve paylaşım sayısının çokluğuna güvenmek
- BKurumsal uzantıları (.gov.tr, .edu.tr) ve arşiv atıfını doğrulamak
- CYapay zekâ görsellerini sorgulamadan birincil kaynak saymak
- DYazarı ve kaynağı belli olmayan anonim ağ günlüklerini esas almak
İpuçlarına karşılık gelen kavramları yazarak tarihi belgelerin saklandığı kurumu belirten şifreyi bulunuz.
Turuncu kutulardaki harfler yukarıdan aşağıya: ARŞİV