Aynı dar açıya sahip dik üçgenlerde kenar uzunlukları değişse de uygun kenar oranları değişmez. Trigonometri bu ilişkileri kullanır. Önce açıyı ve kenarları belirleyeceğiz, sonra oranlardan ve Pisagor teoreminden sonuç çıkaracağız.
Önce açıyı ve kenarları belirle
Hipotenüs, dik açının karşısındaki ve dik üçgenin en uzun kenarıdır. Seçilen dar açının karşısında bulunan dik kenar karşı kenar; açıya değen öteki dik kenar komşu kenardır.
Öteki dar açı seçildiğinde karşı ve komşu dik kenarlar yer değiştirir. Hipotenüs ise değişmez. Bu nedenle bir oran yazmadan önce hangi açının kullanıldığını işaretlemek gerekir.
Dört trigonometrik oran
0° < α < 90° için sin α = karşı dik kenarhipotenüs, cos α = komşu dik kenarhipotenüs, tan α = karşı dik kenarkomşu dik kenar, cot α = komşu dik kenarkarşı dik kenar.
Bir dar açısı eş olan dik üçgenler benzerdir. Kenarların hepsi aynı katsayıyla büyütülürse bu katsayı pay ve paydada sadeleşir. Böylece açı değişmediği sürece sinüs, kosinüs, tanjant ve kotanjant değişmez.
Örneğin kenar uzunlukları 3, 4 ve 5 olan dik üçgende en küçük dar açı için sin α = 35, cos α = 45, tan α = 34 ve cot α = 43 olur. Kenar uzunlukları 6, 8 ve 10 olan benzer dik üçgende de aynı dört değer bulunur.
Pisagor teoreminden özdeşliğe
Karşı dik kenar a, komşu dik kenar b ve hipotenüs c olsun. a² + b² = c² eşitliğinin iki yanı c² ile bölünürse sin2 α + cos2 α = 1 elde edilir. Burada sin2 α, sinüs değerinin karesi anlamındadır.
Tanjant ile kotanjantın pay ve paydaları yer değiştirmiştir. Bu yüzden tan α · cot α = 1 olur. Ayrıca tan α = sin αcos α ve cot α = cos αsin α yazılabilir.
Bir dar açının sinüsü biliniyorsa cos2 α = 1 − sin2 α bulunur. Dar açı koşulu kosinüsün pozitif olmasını gerektirir; karekök alınırken bu koşul kullanılır.
Tümler açılar ve özel açılar
Dik üçgenin dar açıları toplamı 90°dir. Bir dar açı α, diğeri β ise karşı ve komşu kenarlar yer değiştirdiğinden sin α = cos β ve tan α = cot β olur.
İkizkenar dik üçgende dar açılar 45°dir. Dik kenarlar 1 birim seçildiğinde hipotenüs birim olur. Buradan sin45° = cos45° = 2 ve tan45° = cot45° = 1 bulunur.
Bir kenarı 2 birim olan eşkenar üçgenin yüksekliği onu iki dik üçgene ayırır. Oluşan üçgende 30°nin karşısı 1, 60°nin karşısı , hipotenüs 2 birimdir. Böylece sin30° = cos60° = 12; cos30° = sin60° = 2; tan30° = cot60° = 3; tan60° = cot30° = olur.
Bir problemi oranla çözmek
Önce durumu bir dik üçgenle modelleyiniz. Bilinen uzunlukları ve aranan uzunluğu seçilen açıya göre adlandırınız. Yalnız gerekli iki kenarı içeren oranı seçip eşitlik kurunuz.
Bir rampanın dikey yükselmesi h, yatay ilerlemesi x ve zeminle yaptığı açı α ise tan α = hx olur. Rampa boyunca ölçülen uzunluk hipotenüstür; yatay uzaklıkla karıştırılmaz. Eğim yüzdesi 100 · hx biçiminde bulunur.
Sonucu uzunluk birimiyle yazınız. Bulunan hipotenüsün dik kenarlardan büyük olması ve tüm uzunlukların pozitif olması gibi temel kontrolleri yapınız.
Örnekler
Örnek 1Bir dik üçgende α açısının karşısındaki dik kenar 7 cm, komşu dik kenar 24 cm, hipotenüs 25 cm’dir. α açısının dört trigonometrik oranını bulunuz.
Cevabı göster
sin α = 725, cos α = 2425, tan α = 724, cot α = 247. Pay ve payda seçilen açıya göre belirlenir.
Örnek 2Aynı üçgenin bütün kenarları üç katına çıkarılıyor. Sinüs oranı nasıl değişir?
Cevabı göster
Değişmez: 2175 = 725. Büyütme katsayısı sadeleşir; dar açı aynı kalır.
Örnek 3α dar açı ve sin α = 817. cos α ile tan α değerlerini bulunuz.
Cevabı göster
cos2 α = 1 − 64289 = 225289. α dar açı olduğundan cos α = 1517; tan α = 815 olur.
Örnek 4Bir model rampa zeminle 30°lik açı yapıyor ve uzunluğu 3,6 m’dir. Rampanın dikey yükselmesi kaç metredir?
Cevabı göster
sin30° = h3,6 = 12 olduğundan h = 1,8 m. Verilen rampa uzunluğu hipotenüstür.
Örnek 5α ve β bir dik üçgenin dar açıları. tan α = 940 ise cot β kaçtır?
Cevabı göster
Tümler açılarda tan α = cot β olduğundan sonuç 940 olur. cot α sorulsaydı 409 bulunurdu.
Örnek 6Yatayda 25 m ilerleyen bir yol 3 m yükseliyor. Eğim yüzdesi kaçtır?
Cevabı göster
Eğim oranı 325; yüzde olarak 100 · 325 = 12’dir. Sonuç %12 olur. 25 m, yolun yatay uzaklığıdır.
Kavram Kartları
1 / 8
Karta dokunarak arka yüzündeki açıklamayı görün; yön tuşlarıyla kartlar arasında geçiş yapın.
Etkinlikler
Soruları çözün; her cevaptan sonra doğru mu yanlış mı olduğunu hemen göreceksiniz.
1Bir dik üçgende θ açısının karşı dik kenarı 20 birim, komşu dik kenarı 21 birim, hipotenüsü 29 birimdir. cos θ kaçtır?
Kosinüs, komşu dik kenarın hipotenüse oranıdır.
2Bir öğrenci dar açı için sin α = 0,6 buluyor. cos α değerini hesaplamak için sin2 α + cos2 α = 1 kullanıyor. Hangi sonuca ulaşır?
cos2 α = 1 − 0,36 = 0,64. Dar açı için pozitif kök 0,8’dir.
3Bir rampanın yatay ilerlemesi 14 m, dikey yükselmesi 4 m’dir. Rampanın zeminle yaptığı açı β ise tan β kaçtır?
Tanjant, dikey yükselmenin yatay ilerlemeye oranıdır: 414 = 27.
4‘Dört trigonometrik oran’ kavramı veya konusuyla ilgili aşağıdaki ifadelerden hangisi doğrudur?
‘Dört trigonometrik oran’ kapsamında doğru açıklama: Üçgenin büyüklüğü değil, seçilen dar açının ölçüsü oranı belirler.
5Aşağıdaki ifadelerin doğru (D) ya da yanlış (Y) olduğunu belirleyiniz.
- Dar açı değişmeden üçgen büyütülürse sinüs değeri artar.
Benzer üçgenlerde ilgili kenar oranı değişmez.
- Bir dar açının tanjant ve kotanjant değerlerinin çarpımı 1’dir.
Bu iki oranda pay ve payda yer değiştirmiştir; çarpımları 1 olur.
- sin2 α ifadesi sinüs değerinin karesidir.
Sinüs ile açının çarpımı anlamına gelmez.
- Aynı dik üçgende diğer dar açı seçildiğinde hipotenüs olan kenar değişir.
Seçilen dar açı değişse de üçgen ve dik açı sabittir. Hipotenüs olan kenar değişmez.
- Dar açı değişmeden üçgen büyütülürse sinüs değeri artar.
6Aşağıdaki kavramları doğru açıklamalarıyla eşleştiriniz.
Soldan bir öğeye, sonra sağdaki eşine dokunun.
7Aşağıdaki cümlelerde boş bırakılan yerleri uygun kavramlarla tamamlayınız.
- Bir dar açı için sin2 α + cos2 α = olur.
- İkizkenar dik üçgendeki dar açılar derecedir.
- sin30° değeri ondalık olarak biçiminde yazılır.
Önce bütün boşlukları doldurun.
8Bir öğrenci, iki dik kenarı eşit bir dik üçgende sin45° = 1 yazıyor. Hangi iki uzunluğu karıştırmış olabilir?
1. ipucu: Eşit olanlar iki dik kenardır.
2. ipucu: Hipotenüsü Pisagor teoremiyle bulunuz.
Cevap: Hipotenüs yerine komşu dik kenarı kullanarak tan45°yi hesaplamış olabilir. Dik kenarlar 1 ise hipotenüs ’dir; sin45° = 1 = 2 olur.
Kısaca
- Oran yazmadan önce dar açıyı ve üç kenarı belirleyiniz.
- Benzer dik üçgenlerde aynı açıya ait oranlar eşittir.
- sin2 α + cos2 α = 1 ve tan α · cot α = 1 olur.
- Tümler açılarda sinüs-kosinüs ve tanjant-kotanjant eşleşir.
- Problemlerde yatay uzaklık ile hipotenüsü ayırınız.
Bu dersin öteki kaynakları
- 10. Sınıf Matematik Yıllık Planı (2026-2027) Yıllık plan
- Matematik Dersi Öğretim Programı (ortaöğretim) Öğretim programı
- 10. Sınıf Matematik Ortak Yazılı Senaryoları (1. dönem, 2026-2027) Yazılı senaryosu
- Matematik 10.Sınıf Ders Kitabı Ders kitabı
- 10. Sınıf Matematik Günlük Planları (2026-2027) Ders planı
- 10. Sınıf Matematik 1. Hafta Çalışma Kâğıdı: Dik Üçgende Trigonometrik Oranlar ve Trigonometrik Özdeşlikler Çalışma kâğıdı
- 10. Sınıf Matematik 2. Hafta Çalışma Kâğıdı: Dik Üçgende Trigonometrik Oranlar, Özdeşlik Uygulamaları, Birim Çember, Geniş Açılar ve Yönlü Açılar Çalışma kâğıdı
- 10. Sınıf Matematik 3. Hafta Çalışma Kâğıdı: Üçgende Yardımcı Elemanlar: Açıortay, Kenarortay, Kenar Orta Dikme ve Yükseklik Çalışma kâğıdı
- 10. Sınıf Matematik 4. Hafta Çalışma Kâğıdı: Üçgende Yardımcı Elemanların Özellikleri ve Üçgenin Alanı Çalışma kâğıdı
- 10. Sınıf Matematik 5. Hafta Çalışma Kâğıdı: Üçgenin Alanı: Kenar ve Yükseklik Değişiminin Alana Etkisi, Sinüs Alan Formülü ve Benzerlik-Alan İlişkisi Çalışma kâğıdı
- 10. Sınıf Matematik 6. Hafta Çalışma Kâğıdı: Sinüs ve Kosinüs Teoremleri Çalışma kâğıdı
- 10. Sınıf Matematik 7. Hafta Çalışma Kâğıdı: İki Kategorik Değişkenli Veriler: İki Yönlü Sıklık Tabloları, Koşullu Göreli Sıklık ve Sütun Grafikleri Çalışma kâğıdı
- 10. Sınıf Matematik 8. Hafta Çalışma Kâğıdı: İki Kategorik Değişkenli Veriler: İki Yönlü Sıklık Tabloları, Koşullu Göreli Sıklıklar ve Kümelenmiş/Yığılmış Sütun Grafikleriyle İlişki Analizi Çalışma kâğıdı
- 10. Sınıf Matematik 9. Hafta Çalışma Kâğıdı: İki Kategorik Değişkenli Veriler: Koşullu Göreli Sıklıkla İlişki Kararı, Nedensellik ve Örneklem Yanlılığı Çalışma kâğıdı