Bir çizimin doğru görünmesi yeterli değildir; hangi özelliği taşıdığını da açıklayabilmeliyiz. Bu hafta doğru, dikme ve çember çizimlerinden yararlanarak geometrik ilişkileri inceleyeceğiz.
Bir noktadan ve iki noktadan geçen doğrular
Bir noktadan farklı yönlerde doğrular geçirilebilir. Yönü değiştirerek çizime devam edebildiğimiz için tek bir noktadan geçen doğru sayısı sınırlı değildir.
Birbirinden farklı iki nokta verildiğinde bu iki noktadan geçen yalnız bir doğru vardır. Doğrunun üzerindeki noktaların adları ters sırayla yazılsa da aynı doğru anlatılır.
Çizim yaparken ölçüsüz cetvel, doğrusal çizgiyi oluşturmaya yardımcı olur. Uzunluk ölçmek gerektiğinde ise ölçekli bir araç kullanılır.
Dikme neden özel bir doğru parçasıdır?
Bir doğrunun dışındaki bir noktadan o doğruya dik çizilen doğru parçasına dikme denir. Gönye dikliği denetlemeye ve dikme çizmeye yardımcı olur.
Aynı dış noktadan aynı doğruya yalnız bir dikme çizilebilir. Dış noktayı doğrunun başka noktalarına birleştiren eğik parçalar, dikmeden daha uzundur. Dikme, noktadan doğruya en kısa uzaklığı verir.
Farklı dış noktalardan çizilen dikmelerin uzunlukları eşit de olabilir, farklı da olabilir. Bu nedenle her dikmenin uzunluğunun aynı olduğu söylenemez.
Paralel doğruları tanımak
Aynı düzlemde aynı doğrultuda uzanan ve aralarındaki uzaklık değişmeyen farklı doğrular paraleldir. Paralellik // işaretiyle gösterilir. AB // CD, “AB doğrusu CD doğrusuna paraleldir.” diye okunur.
Kâğıtta görünen kısa parçaların kesişmemesi tek başına yeterli değildir. Doğrular iki yönde uzatıldığında da ortak nokta oluşturmamalıdır.
Paralel iki doğru arasındaki uzaklık, dik doğrultuda ölçülür. Doğruların yönü sayfada döndürülse de paralellik ilişkisi korunur.
Pergel açıklığını korumak
Pergelin sivri ucunun bulunduğu nokta çemberin merkezidir. Pergelin açıklığı ise çemberin yarıçapını belirler. Merkezdeki nokta ile çember üzerindeki bütün noktalar aynı uzaklıktadır.
Pergelin açıklığı değiştirilmeden farklı merkezlerle çizilen çemberlerin yarıçapları eşit olur. Çemberlerin sayfadaki yerlerinin farklı olması bu eşitliği değiştirmez.
Bir ışın üzerinde aynı pergel açıklığı art arda taşınırsa yan yana eş uzunlukta doğru parçaları elde edilir. Eşitliği sağlayan, her adımda aynı uzaklığın korunmasıdır.
Örnekler
Örnek 1A ve B farklı iki noktadır. Bir çizimde AB, diğerinde BA yazıyor. İki farklı doğru mu adlandırılmıştır?
Cevabı göster
Hayır. Her ikisi de aynı iki noktadan geçen tek doğruyu adlandırır.
Örnek 2P noktası bir doğrunun dışındadır. P’den doğruya çizilen üç parçadan biri diktir. En kısa parça hangisidir?
Cevabı göster
Dik olan parçadır. P noktasından doğruya en kısa uzaklık dikmeyle elde edilir.
Örnek 3Paralel doğrular sayfayla birlikte döndürüldüğünde kesişen doğrulara dönüşür mü?
Cevabı göster
Hayır. Sayfanın yönünün değişmesi, doğrular arasındaki uzaklığı ve paralellik ilişkisini değiştirmez.
Örnek 4Bir çember çizildikten sonra pergel açıklığı korunup merkezi değiştiriliyor. İki çemberin hangi özelliği eşittir?
Cevabı göster
Yarıçap uzunlukları eşittir. Her iki çizimde aynı pergel açıklığı kullanılmıştır.
Örnek 5Bir ışın üzerinde [AB], [BC] ve [CD] aynı pergel açıklığıyla oluşturuluyor. |AB| = 4 cm ise |AD| kaç santimetredir?
Cevabı göster
Üç parça da 4 cm’dir. |AD| = 4 + 4 + 4 = 12 cm olur.
Örnek 6Bir öğrenci iki kısa çizginin görünür kısımları kesişmediği için paralel olduklarını söylüyor. Neyi daha kontrol etmelidir?
Cevabı göster
Çizgilerin doğruları temsil ettiği düşünülerek uzatıldığında kesişip kesişmediği ve aralarındaki uzaklığın değişip değişmediği kontrol edilmelidir.
Kavram Kartları
1 / 8
Karta dokunarak arka yüzündeki açıklamayı görün; yön tuşlarıyla kartlar arasında geçiş yapın.
Etkinlikler
Soruları çözün; her cevaptan sonra doğru mu yanlış mı olduğunu hemen göreceksiniz.
1Bir çizim masasında iki sabit noktanın ikisinden de geçecek bir doğru isteniyor. Kaç farklı doğru çizilebilir?
Farklı iki noktadan geçen doğru tektir.
2Bir tasarımda farklı merkezli iki çemberin yarıçapları eşit tutulacak. Hangi işlem bunu sağlar?
Yarıçapı belirleyen pergel açıklığıdır.
3P noktasından d doğrusuna en kısa bağlantıyı çizmek için hangi özellik aranmalıdır?
Noktadan doğruya en kısa parça dikmedir.
4‘Pergel açıklığını korumak’ kavramı veya konusuyla ilgili aşağıdaki ifadelerden hangisi doğrudur?
‘Pergel açıklığını korumak’ kapsamında doğru açıklama: Çizimi açıklarken “eşit görünüyor” yerine eşitliği sağlayan aracı ve özelliği belirtiniz.
5Aşağıdaki ifadelerin doğru (D) ya da yanlış (Y) olduğunu belirleyiniz.
- Aynı noktadan farklı yönlerde doğrular geçebilir.
Bir nokta tek başına doğruyu belirlemez.
- Bir doğruya farklı noktalardan çizilen bütün dikmeler eşittir.
Uzunluklar noktaların doğruya uzaklığına bağlıdır.
- Paralellik // sembolüyle gösterilir.
Bu sembol doğrular arasındaki paralellik ilişkisini belirtir.
- Pergel açıklığı yarıçapla ilişkilidir.
Açıklık merkezden çembere olan uzaklığı belirler.
- Aynı noktadan farklı yönlerde doğrular geçebilir.
6Aşağıdaki kavramları doğru açıklamalarıyla eşleştiriniz.
Soldan bir öğeye, sonra sağdaki eşine dokunun.
7Aşağıdaki cümlelerde boş bırakılan yerleri uygun kavramlarla tamamlayınız.
- Bir doğruya dışındaki noktadan çizilen en kısa parça olarak adlandırılır.
- Pergelin sivri ucu çemberin noktasındadır.
- Çember üzerindeki bir noktanın merkeze uzaklığına denir.
Önce bütün boşlukları doldurun.
8Aynı doğruya iki farklı noktadan eşit uzunlukta dikmeler çizildi. Bu durum mümkün müdür?
1. ipucu: Noktaların doğruya uzaklıklarının eşit olabileceğini düşününüz.
2. ipucu: Dikmelerin başlangıçlarının aynı nokta olması gerekir mi?
Cevap: Mümkündür. Doğruya eşit uzaklıkta bulunan iki farklı noktadan eşit uzunlukta dikmeler çizilebilir.
Kısaca
- Farklı iki noktadan yalnız bir doğru geçer.
- Bir dış noktadan doğruya çizilen dikme tektir ve en kısa uzaklığı verir.
- Paralel doğrular aynı düzlemde kesişmez; dik uzaklıkları değişmez.
- Aynı pergel açıklığı, eş yarıçaplı çemberler ve eş uzunlukta parçalar oluşturur.
Bu dersin öteki kaynakları
- 5. Sınıf Matematik Yıllık Planı (2026-2027) Yıllık plan
- Matematik Dersi Öğretim Programı (ortaokul) Öğretim programı
- 5. Sınıf Matematik Ortak Yazılı Senaryoları (1. dönem, 2026-2027) Yazılı senaryosu
- Matematik 5.Sınıf Ders Kitabı (1.Kitap) Ders kitabı
- Matematik 5.Sınıf Ders Kitabı (2.Kitap) Ders kitabı
- 5. Sınıf Matematik Günlük Planları (2026-2027) Ders planı
- 5. Sınıf ASDS Deneme Sınavı 1 (Eylül · 3. Hafta) — A & B Kitapçığı (Cevapsız ve Cevaplı) Deneme sınavı
- 5. Sınıf ASDS Deneme Sınavı 2 (Eylül · 4. Hafta) — A & B Kitapçığı (Cevapsız ve Cevaplı) Deneme sınavı
- 5. Sınıf ASDS Deneme Sınavı 3 (Ekim · 1. Hafta) — A & B Kitapçığı (Cevapsız ve Cevaplı) Deneme sınavı
- 5. Sınıf ASDS Deneme Sınavı 4 (Ekim · 2. Hafta) — A & B Kitapçığı (Cevapsız ve Cevaplı) Deneme sınavı
- 5. Sınıf ASDS Deneme Sınavı 5 (Ekim · 3. Hafta) — A & B Kitapçığı (Cevapsız ve Cevaplı) Deneme sınavı
- 5. Sınıf ASDS Deneme Sınavı 6 (Ekim · 4. Hafta) — A & B Kitapçığı (Cevapsız ve Cevaplı) Deneme sınavı
- 5. Sınıf ASDS Deneme Sınavı 7 (Kasım · 1. Hafta) — A & B Kitapçığı (Cevapsız ve Cevaplı) Deneme sınavı
- 5. Sınıf ASDS Deneme Sınavı 8 (Kasım · 2. Hafta) — A & B Kitapçığı (Cevapsız ve Cevaplı) Deneme sınavı
- 5. Sınıf Matematik 1. Hafta Çalışma Kâğıdı: Temel Geometrik Çizimler ve Araçları Çalışma kâğıdı
- 5. Sınıf Matematik 2. Hafta Çalışma Kâğıdı: Çizerek Keşfedelim: Dikme, Paralellik ve Eş Uzunluk Çalışma kâğıdı
- 5. Sınıf Matematik 4. Hafta Çalışma Kâğıdı: Doğruların Oluşturduğu Açılar Çalışma kâğıdı
- 5. Sınıf Matematik 3. Hafta Çalışma Kâğıdı: Açı Ölçme: Derece ve Açıölçer Çalışma kâğıdı
- 5. Sınıf Matematik 7. Hafta Çalışma Kâğıdı: Üçgenlerin Kenar ve Açı Özellikleri ile Pergel ve Cetvel Kullanarak Üçgen İnşası Çalışma kâğıdı
- 5. Sınıf Matematik 8. Hafta Çalışma Kâğıdı: Kesişen Çemberler Yardımıyla Eşkenar ve İkizkenar Üçgen İnşası Çalışma kâğıdı
- 5. Sınıf Matematik 5. Hafta Çalışma Kâğıdı: Çokgenler ve Çember: Ardışık Kesişen Doğrulardan Çokgenlere Çalışma kâğıdı
- 5. Sınıf Matematik 6. Hafta Çalışma Kâğıdı: Çokgenlerin Kenar ve Açı Özellikleri: Üçgen ve Dörtgen Çeşitleri ile Çokgen Deneyimleri Çalışma kâğıdı
- 5. Sınıf Matematik 9. Hafta Çalışma Kâğıdı: Çok Basamaklı Doğal Sayıları (7, 8 ve 9 Basamaklı Sayılar, Milyonlar Bölüğü) Okuma ve Yazma Çalışma kâğıdı
- 5. Sınıf Matematik 10. Hafta Çalışma Kâğıdı: Çok Basamaklı Doğal Sayılarda Basamak Değeri, Bölükler, Sayıları Çözümleme ve Büyüklük-Küçüklük Karşılaştırması Çalışma kâğıdı
- 5. Sınıf Matematik 11. Hafta Çalışma Kâğıdı: Doğal Sayılarla Dört İşlem (Çok Basamaklı Sayılarda Toplama, Çıkarma, Çarpma ve Bölme) ile Zihinden İşlem ve Tahmin Stratejileri Çalışma kâğıdı
- 5. Sınıf Matematik 12. Hafta Çalışma Kâğıdı: Doğal Sayılarla Dört İşlem İçeren Gerçek Yaşam Problemlerini Çözme (Çok Adımlı Problemler, Kalanın Yorumlanması ve Çözüm Stratejileri) (MAT.5.1.2 & MAT.5.1.3) Çalışma kâğıdı
- 5. Sınıf Matematik 13. Hafta Çalışma Kâğıdı: Doğal Sayılarla Dört İşlem Problemleri ve Dikdörtgenin Çevre Uzunluğu İle Alanına Giriş (MAT.5.1.2 & MAT.5.4.1) Çalışma kâğıdı
- 5. Sınıf Matematik 14. Hafta Çalışma Kâğıdı: Doğal Sayılarla Dört İşlem İçeren Problem Çözme Dikdörtgenin Çevre Uzunluğu ve Alanı Çalışma kâğıdı