Aşınım ve Birikim Şekilleri: Akarsu, Rüzgâr, Buzul, Dalga ve Akıntıların Oluşturduğu Yer Şekilleri, Kıyı Tipleri
Akarsu, rüzgâr, buzul, dalga ve akıntıların aşındırma ve biriktirmeyle oluşturduğu yer şekillerini ayırt eder. · Yer şekillerinin oluştuğu iklim, eğim ve kıyı derinliği koşullarını şekillerle ilişkilendirir. · Türkiye'deki kıyı tiplerini ve aşınım-birikim şekillerinin görüldüğü yerleri örneklerle açıklar.
- Eğim ve akış hızı fazlaysa akarsu aşındırır; eğim ve hız azalınca taşıdığı alüvyonu biriktirir.
- Rüzgâr şekilleri kurak, buzul şekilleri soğuk ve yüksek alanlarda; falez derin, kumsal ve delta sığ kıyılarda görülür.
- Menderes ve seki hem aşınım hem birikimle oluşur; peribacasını birinci derecede akarsu (sel suları) oluşturur.
Görselde enine kesitleri verilen I ve II numaralı vadileri oluşturan dış kuvvetler hangi seçenekte doğru verilmiştir?
- AI: Akarsu – II: Buzul
- BI: Buzul – II: Akarsu
- CI: Rüzgâr – II: Dalga
- DI: Akarsu – II: Rüzgâr
Aşınım ve birikim şekilleriyle ilgili aşağıdaki ifadelerden doğru olanlara D, yanlış olanlara Y yazınız.
| D | Y | |
| Ürgüp-Göreme'deki peribacalarını birinci derecede rüzgâr oluşturmuştur. | ✓ | |
| Türkiye kıyılarında fiyort kıyı tipi görülmez. | ✓ | |
| Delta oluşumu için akarsu ağzındaki kıyının sığ olması gerekir. | ✓ | |
| Moren, rüzgârın biriktirdiği kum tepeleridir. | ✓ |
Tablodaki yer şekillerini oluşturan dış kuvveti ve oluşum sürecini (aşınım ya da birikim) yazınız.
| Yer şekli | Dış kuvvet | Süreç |
|---|---|---|
| Barkan | Rüzgâr | Birikim |
| Sirk | Buzul | Aşınım |
| Dev kazanı | Akarsu | Aşınım |
| Tombolo | Dalga ve akıntı | Birikim |
| Drumlin | Buzul | Birikim |
Görselde büklümler çizerek akan bir akarsuyun K ve L noktaları gösterilmiştir. Bu noktalarda baskın olan süreçler hangisidir?
- AK: Birikim – L: Aşınım
- BK: Aşınım – L: Birikim
- CK ve L: Yalnız aşınım
- DK ve L: Yalnız birikim
Cümlelerdeki boşlukları kutudaki uygun kavramlarla tamamlayınız. Kutudaki bir kavram kullanılmayacaktır.
- Dalgaların derin kıyıdaki yamacı alttan oyup yıkmasıyla oluşan dik yara falez denir.
- Bir koyun önünün kıyı kordonuyla kapanmasıyla oluşan göle lagün denir.
- Rüzgârın uzaklara taşıyıp biriktirdiği ince, verimli toza lös denir.
- Yükselen arazide akarsuyun eski tabanını tekrar derine oymasıyla kalan basamaklara seki denir.
Soldaki kıyı tiplerini sağdaki Türkiye örnekleriyle eşleştiriniz.
Görseldeki kıyıda X ve Y ile gösterilen birikim şekilleri hangi seçenekte doğru adlandırılmıştır?
- AX: Lagün – Y: Tombolo
- BX: Delta – Y: Falez
- CX: Tombolo – Y: Lagün
- DX: Kıyı oku – Y: Delta
Görselde boyuna profili verilen akarsuyun kaynaktan ağza doğru karşılaşılabilecek yer şekillerini sıralayınız.
- 4Delta ovası
- 2Geniş tabanlı vadi
- 3Menderes
- 1Çentik (V) vadi
Görseldeki yer şeklinin oluştuğu ortamla ilgili aşağıdakilerden hangisi söylenemez?
- ABitki örtüsü cılızdır.
- BMekanik (fiziksel) çözülme şiddetlidir.
- CRüzgâr, taşıdığı kumları kayanın alt kısmına çarptırır.
- DYağış bol, akarsu ağı sıktır.
Aşağıdakilerden hangisi rüzgârın biriktirmesiyle oluşan bir yer şeklidir?
- ATafoni
- BKumul
- CŞahit tepe
- DYardang
Bol alüvyon taşıyan bir akarsuyun ağzında delta oluşmamıştır. Bu durumun nedeni aşağıdakilerden hangisi olabilir?
- AAkarsu ağzı önündeki denizin sığ olması
- BAkarsuyun ağız kesiminde yatak eğiminin az olması
- CKıyıda güçlü deniz akıntılarının bulunması
- DDenizde gelgit genliğinin çok düşük olması
Görselde iki kıyının deniz tabanı kesiti verilmiştir. Hangi kıyıda falez, hangi kıyıda kumsal ve kıyı oku gibi şekillerin oluşması beklenir? Nedenini yazınız.
Görselde bir akarsu vadisinin iki yanındaki karşılıklı basamaklar gösterilmiştir. Bu basamakların oluşumunu iç ve dış kuvvetlerin etkisiyle açıklayınız.
Türkiye'de sirk, buzul vadisi ve moren gibi şekillerin görülebileceği yer aşağıdakilerden hangisidir?
- AKaçkar Dağları'nın yüksek kesimleri
- BKonya-Karapınar çevresi
- CÇukurova Deltası
- DErgene Havzası