İçeriğe geç

10. sınıf · Coğrafya · 9. hafta (9-13 Kasım 2026)

Aşınım ve Birikim Süreçlerinin Yeryüzü Şekillerinin Oluşumuna Etkisi: Akarsu, Rüzgâr, Buzul ve Dalga Şekilleri (COĞ.10.3.3)

3. ÜNİTE: DOĞAL SİSTEMLER VE SÜREÇLER teması · Konu özeti

🃏 Kavram kartlarıEtkinlikler
Bu hafta

İç kuvvetlerin (orojenez, epirojenez, volkanizma) inşa ettiği yüksek ve engebeli yer şekilleri; güneş enerjisi ve yer çekiminin etkisiyle harekete geçen dış kuvvetler (akarsular, rüzgârlar, buzullar, dalga ve akıntılar) tarafından sürekli aşındırılır. Yüksek kesimlerden koparılan materyallerin eğimin ve hızın azaldığı çukur alanlarda biriktirilmesiyle yeryüzünün bugünkü morfolojik görünümü şekillenir.

Akarsu Aşınım ve Birikim Şekilleri

Yeryüzünde ve Türkiye'de en geniş etki alanına sahip dış kuvvet akarsulardır. Yatak eğiminin ve akış hızının fazla olduğu yerlerde akarsu aşındırması (derine ve geriye aşındırma) etkilidir. Başlıca akarsu aşınım şekilleri; kaynak kesimlerdeki çentik (V profilli) vadi, dağları enine yaran boğaz (yarma) vadi, yatay tabakalı dirençli/karstik arazilerdeki basamaklı kanyon vadi, eğimin azaldığı yerlerdeki geniş tabanlı vadi, şelalelerin döküldüğü yerde oluşan dev kazanı, kurak-yarı kurak tüflü yamaçlardaki kırgıbayır (badlands), volkanik tüf ve bazalt şapkalı arazilerdeki peribacaları, akarsularca yarılmış yüksek düzlükler olan platolar ve aşınımın son evresinde oluşan deniz seviyesindeki hafif dalgalı düzlük peneplen (yontukdüz) şekilleridir.

Akarsuyun yatak eğiminin, akış hızının ve taşıma gücünün azaldığı yerlerde ise taşıdığı alüvyonları çökelterek oluşturduğu akarsu birikim şekilleri gelişir. Dağ yamaçlarından düzlüğe inilen yerde oluşan birikinti konisi, konilerin genişlemesiyle oluşan birikinti yelpazesi, bunların dağ boyunca birleşmesiyle meydana gelen dağ eteği ovası (Bursa, Akşehir), çukur havzalardaki dağ içi ovası (Erzincan, Muş, Iğdır), deniz seviyesine yakın taban seviyesi ovası, yatak içindeki ırmak (kum) adası ve akarsuyun sığ deniz kıyısında oluşturduğu delta ovası (Çukurova, Bafra, Çarşamba, Silifke, Menemen, Balat) temel birikim şekilleridir.

Bazı yer şekilleri ise hem akarsu aşınımı hem de birikimi sonucunda oluşur: Yatak eğiminin azaldığı yerlerde büklüm yaparak akan menderes (büklüm) yapılarında çarpan kıyıda aşınım, yığan kıyıda birikim gerçekleşir. Epirojenezle yükselen bir arazide akarsuyun eski alüvyal vadi tabanını yeniden kazmasıyla oluşan basamaklara ise seki (taraça) adı verilir.

AKARSU AŞINIM VE BİRİKİM ŞEKİLLERİ AKARSU AŞINIM ŞEKİLLERİ (Eğim ve Hız Fazla) • Vadiler: Çentik (V), Boğaz, Kanyon, Asimetrik, Geniş Tabanlı (Alüvyal Tabanlı) Vadi • Şelale (Çağlayan) ve Dev Kazanı • Kırgıbayır (Badlands) ve Peribacaları • Plato (Çevresine göre yüksek düz aşınım yüzeyi) • Peneplen (Yontukdüz — Aşınımın son evresi) AKARSU BİRİKİM ŞEKİLLERİ (Eğim Azaldığında) • Birikinti Konisi ve Birikinti Yelpazesi • Dağ Eteği Ovası ve Dağ İçi Ovası • Taban Seviyesi Ovası ve Irmak Adası (Kum Adası) • Delta Ovası (Deniz içinde alüvyal birikim: Çukurova, Bafra, Çarşamba, Silifke, Menemen, Balat) • Ortak (Hem Aşınım Hem Birikim): Menderes ve Taraça (Seki) Akarsuyun aşındırması deniz seviyesine (taban seviyesine) doğru ağızdan kaynağa (geriye) doğru ilerler.
🔍 Büyütmek için dokunun

Rüzgâr ve Buzul Aşınım-Birikim Şekilleri

Rüzgârlar, bitki örtüsünün cılız, fiziksel (mekanik) çözülmenin şiddetli ve toprağın kuru-gevşek olduğu çöllerde ve yarı kurak iklim bölgelerinde (Türkiye'de İç Anadolu'da Konya-Karapınar ve Güneydoğu Anadolu'da) etkili olan dış kuvvettir. Rüzgârın taşıdığı kumları kayaların alt kısımlarına çarptırmasıyla mantarkaya (şeytan masası), farklı dirençteki yatay tabakalarda şahit kaya (tepe), birbirine paralel oluklar şeklinde yardang, kaya yüzeylerindeki oyuklar şeklinde tafoni ve ince materyalin süpürülmesiyle geride kalan taşlık çöl yüzeyi hamada (çöl kaldırımı) adlı aşınım şekilleri oluşur. Rüzgâr hızının azaldığı yerlerde ise ince toz yığınları olan lös, kum yığınları olan kumullar ve hilal biçimli hareketli kumullar olan barkan birikim şekilleri meydana gelir.

Buzullar (glasyal süreçler), kutup kuşaklarında ve kalıcı kar (toktağan kar) sınırının üzerindeki yüksek dağ zirvelerinde yer şekillerini biçimlendirir. Buzulun dağ yamacında oluşturduğu çanaklara sirk çukuru (su dolarsa sirk gölü), eski vadiyi aşındırmasıyla oluşan dik yamaçlı oluğa buzul (U profilli / tekne) vadisi, ana vadiye yüksekten kavuşan yan vadilere asılı vadi, sert kayaların cilalanmasıyla oluşan tümseklere hörgüçkaya ve sivri zirvelere boynuz (horn) adı verilir.

Buzulun eridiği alt sınırlarda taşıdığı köşeli materyalleri yığmasıyla moren (buzultaş) setleri, buzul tabanında balina sırtına benzeyen aerodinamik tepeler olan drumlin ve buzuldan çıkan suların oluşturduğu geniş çakıl-kum ovaları olan sander düzlüğü birikim şekilleri ortaya çıkar. Türkiye orta kuşakta yer aldığı için kıyılarında buzul şekillerine rastlanmaz; ancak 2500-3000 metreyi aşan yüksek dağlarda (Cilo, Kaçkar, Ağrı, Erciyes, Bolkar, Aladağlar, Uludağ) görülür.

RÜZGÂR VE BUZUL AŞINIM-BİRİKİM ŞEKİLLERİ RÜZGÂR ŞEKİLLERİ (Kurak ve Yarı Kurak İklim) Aşınım Şekilleri (Korozyon / Deflasyon): • Mantarkaya (Şeytan Masası) ve Şahit Kaya (Tepe) • Yardang (Oluklar), Tafoni (Kovuklar) ve Hamada (Çöl Kaldırımı) Birikim Şekilleri: • Lös (İnce rüzgâr toprağı), Kumullar ve Barkan (Hilal kumul) Türkiye'de en çok İç Anadolu (Konya-Karapınar) ve Güneydoğu'da. BUZUL (GLASYAL) ŞEKİLLERİ (Soğuk İklim / Yüksek Dağ) Aşınım Şekilleri: • Sirk Çukuru (Buzul Yalağı), Buzul Vadisi (U Profili / Tekne) • Hörgüçkaya ve Boynuz (Horn) Tepeler, Asılı Vadi Birikim Şekilleri: • Moren (Buzultaş), Drumlin (Balina sırtı tepe) ve Sander Düzlüğü Türkiye'de yüksek dağ zirvelerinde (Cilo, Kaçkar, Ağrı, Aladağlar). Türkiye'de yer şekillerini en fazla şekillendiren dış kuvvet AKARSULAR, en az şekillendiren ise BUZULLARDIR.
🔍 Büyütmek için dokunun

Dalga ve Akıntı Şekilleri ile Kıyı Tipleri

Deniz ve okyanus kıyılarında rüzgârların oluşturduğu dalgalar ve kıyı akıntıları, kıyının derinliğine ve dağların uzanışına göre aşınım veya birikim yapar. Dağların kıyıya paralel uzandığı, kıta sahanlığının (şelf alanının) dar ve kıyının derin olduğu yerlerde (Doğu ve Batı Karadeniz, Teke ve Taşeli kıyıları) dalgalar dik kıyı yamaçlarını altından oyarak falez (yalıyar), abrazyon (aşınım) düzlüğü, deniz mağaraları ve doğal köprüleri oluşturur.

Kıta sahanlığının geniş ve denizin sığ olduğu kıyılarda ise dalgalar getirdikleri kum ve çakılları biriktirerek kumsal (plaj), denize doğru uzanan kıyı oku ve kıyı kordonu oluşturur. Kıyı kordonunun bir koyun önünü kapatmasıyla lagün (deniz kulağı / kıyı set gölü) (Büyükçekmece, Küçükçekmece, Terkos/Durusu) meydana gelir. Kıyı okunun kıyıya yakın bir adayı karaya bağlamasıyla oluşan yarımadaya ise tombolo (saplı ada) (Balıkesir Kapıdağ Yarımadası ve Sinop İnceburun) denir.

İç ve dış kuvvetlerin etkileşimiyle oluşan başlıca kıyı tipleri şunlardır: Dağların kıyıya paralel olduğu boyuna kıyılar (Karadeniz ve Akdeniz), dağların kıyıya dik uzandığı girintili-çıkıntılı enine kıyılar (Ege), eski akarsu vadilerinin deniz suları altında kalmasıyla oluşan ria kıyılar (İstanbul ve Çanakkale boğazları, Haliç, Menteşe kıyıları), kıyıya paralel dağ sıralarının sular altında kalmasıyla adalar dizisi oluşturan Dalmaçya kıyılar (Antalya Finike-Kaş), buzul vadilerinin sular altında kalmasıyla oluşan fiyort ve skyer kıyılar (Norveç, Şili) ile gelgit genliğinin yüksek olduğu okyanus kıyılarındaki haliç ve watt kıyılar.

DALGA VE AKINTI AŞINIM-BİRİKİM ŞEKİLLERİ İLE KIYI TİPLERİ DALGA AŞINIM VE BİRİKİM ŞEKİLLERİ Aşınım (Derin / Dağların Paralel Olduğu Kıyılar): • Falez (Yalıyar), Aşınım Düzlüğü (Abrazyon Platformu), Doğal Köprü ve Deniz Mağaraları (Doğu Karadeniz, Antalya) Birikim (Sığ / Kıta Sahanlığı Geniş Kıyılar): • Kumsal (Plaj), Kıyı Oku, Kıyı Kordonu • Lagün (Deniz Kulağı: Büyükçekmece, Küçükçekmece, Terkos) • Tombolo (Saplı Ada: Kapıdağ Yarımadası, Sinop) BAŞLICA KIYI TİPLERİ VE TÜRKİYE ÖRNEKLERİ • Boyuna Kıyı: Dağlar kıyıya paralel (Karadeniz ve Akdeniz) • Enine Kıyı: Dağlar kıyıya dik (Ege kıyıları — Edremit-Kuşadası) • Ria Kıyı: Eski akarsu vadilerinin sular altında kalması (İstanbul ve Çanakkale Boğazları, Haliç, Güneybatı Ege) • Dalmaçya Kıyı: Kıyıya paralel dağ sıraları (Finike-Kaş) • Limanlı Kıyı: Geniş vadilerin koylarla kapanması (Büyükçekmece) • Fiyort, Skyer, Haliç ve Mercan (Atol) Türkiye'de doğal görülmez. Bir kıyıda falez (aşınım) fazlaysa kıta sahanlığı dardır; delta ve lagün (birikim) fazlaysa kıta sahanlığı geniştir.
🔍 Büyütmek için dokunun

Örnekler

  1. Örnek 1Bir akarsuyun menderesler (büklümler) çizerek akması o akarsuyun yatak özellikleri hakkında hangi bilgileri verir?

    Cevabı göster

    Akarsuyun menderes çizmesi; yatak eğiminin azaldığını, akış hızının ve aşındırma gücünün düştüğünü, akarsu boyunun uzadığını, derine aşındırma yerine yana aşındırmanın geçtiğini ve hem aşınım hem de birikim faaliyetinin birlikte sürdüğünü gösterir.

  2. Örnek 2Rüzgâr aşınım ve birikim şekillerinin Türkiye'de en çok İç Anadolu (Konya Havzası) ve Güneydoğu Anadolu bölgelerinde görülmesinin temel nedenlerini açıklayınız.

    Cevabı göster

    Bu iki bölgede yıllık yağış miktarının az ve kurak mevsimin uzun olması, doğal bitki örtüsünün cılız bozkırlardan oluşması, günlük sıcaklık farkına bağlı fiziksel ufalanmanın güçlü olması ve toprağın kuru-gevşek yapıda bulunması rüzgâr erozyonunu ve şekillendirmesini artırmıştır.

  3. Örnek 3Karadeniz ve Akdeniz kıyılarında boyuna kıyı tipinin, Ege kıyılarında ise enine kıyı tipinin görülmesinin kıyı morfolojisi ve ulaşım üzerindeki sonuçlarını karşılaştırınız.

    Cevabı göster

    Boyuna kıyılarda (Karadeniz, Akdeniz) dağlar kıyıya paralel uzandığı için koy, körfez ve doğal liman azdır; kıta sahanlığı dardır, falezler yaygındır ve kıyı ile iç kesim arasındaki ulaşım geçitlerle sağlanır. Enine kıyılarda (Ege) ise dağlar kıyıya dik uzandığı için girinti-çıkıntı, koy, körfez ve ada sayısı fazladır; kıta sahanlığı geniştir, delta ovaları kolay oluşur ve iç kesimlere ulaşım vadiler boyunca kolaydır.

  4. Örnek 4Lagün (deniz kulağı) ve tombolo (saplı ada) oluşum süreçlerini açıklayarak Türkiye'den ikişer örnek veriniz.

    Cevabı göster

    Lagün, dalgaların taşıdığı kumların (kıyı kordonunun) sığ bir koyun önünü kapatmasıyla oluşan kıyı set gölüdür; Büyükçekmece, Küçükçekmece ve Terkos gölleri örnektir. Tombolo ise kıyı okunun kıyıya yakın bir adayı karaya bağlamasıyla oluşan yarımadadır; Balıkesir'deki Kapıdağ Yarımadası ve Sinop Yarımadası en belirgin örneklerdir.

  5. Örnek 5Buzul aşındırması ve biriktirmesiyle oluşan yer şekillerinden üçer tanesini yazarak Türkiye'de hangi yükselti kuşağında görüldüğünü belirtiniz.

    Cevabı göster

    Buzul aşınım şekilleri: Sirk çukuru, buzul vadisi (U profilli vadi) ve hörgüçkaya. Buzul birikim şekilleri: Moren (buzultaş), drumlin ve sander düzlüğü. Türkiye orta kuşakta bulunduğundan bu şekiller 2500 metre üzerindeki yüksek dağ zirvelerinde (Cilo, Kaçkar, Ağrı, Aladağlar vb.) görülür.

  6. Örnek 6Ria kıyı tipi ile Dalmaçya kıyı tipinin oluşum farkını ve Türkiye'de görüldüğü yerleri açıklayınız.

    Cevabı göster

    Ria kıyı tipi, eski akarsu vadilerinin epirojenez sonucu deniz suları altında kalmasıyla oluşur; İstanbul ve Çanakkale boğazları ile Güneybatı Anadolu (Menteşe) kıyılarında görülür. Dalmaçya kıyı tipi ise kıyıya paralel uzanan dağ sıraları arasındaki vadilerin sular altında kalıp zirvelerin kıyıya paralel adalar dizisi oluşturmasıdır; Türkiye'de Antalya'nın Finike-Kaş kıyılarında görülür.

Kavram Kartları

1 / 8

Karta dokunarak arka yüzündeki açıklamayı görün; yön tuşlarıyla kartlar arasında geçiş yapın.

Etkinlikler

Soruları çözün; her cevaptan sonra doğru mu yanlış mı olduğunu hemen göreceksiniz.

  1. 1Aşağıdaki yeryüzü şekillerinden hangisinin oluşumunda hem akarsu aşındırması hem de akarsu biriktirmesi süreçleri birlikte etkili olmuştur?

  2. 2Kurak ve yarı kurak iklim bölgelerinde rüzgârların taşıdığı kumları kayaların alt kısımlarına çarptırarak aşındırması sonucunda oluşan yer şekilleri arasında aşağıdakilerden hangisi yer almaz?

  3. 3Dalga ve akıntıların biriktirme faaliyeti yaptığı sığ kıyılarda kıyı okunun kıyıya yakın bir adayı karaya bağlamasıyla oluşan yarımada şekline ve Türkiye'deki örneğine ne ad verilir?

  4. 4Türkiye'nin kıyı şekillenmesi ve dış kuvvet özellikleriyle ilgili aşağıdaki yargılardan hangisi yanlıştır?

  5. 5

    • Akarsuların taşıdıkları alüvyonları sığ deniz kıyısında biriktirmesiyle oluşan üçgenimsi düzlüğe delta ovası adı verilir.
    • Nevşehir-Ürgüp çevresindeki peribacalarının oluşumunda doğrudan etkili olan temel dış kuvvet buzullardır.
    • Buzulların taşıdıkları irili ufaklı taş ve toprak yığınlarını erime sınırında biriktirmesiyle moren (buzultaş) oluşur.
    • Kıyı kordonunun bir koyun önünü kapatmasıyla oluşan Büyükçekmece ve Terkos gölleri birer sirk gölüdür.
    • Akarsu aşındırmasının son evresinde yeryüzünün deniz seviyesine yakın hafif dalgalı bir düzlüğe dönüşmesine peneplen (yontukdüz) denir.

  6. 6

    Soldan bir öğeye, sonra sağdaki eşine dokunun.

  7. 7

    1. Akarsuların şelalelerden döküldüğü taban kısmında güçlü burgaçlarla oyduğu çukurluğa kazanı denir.
    2. Rüzgârların taşıdığı ince toz boyutundaki materyalleri hızının azaldığı yerlerde biriktirmesiyle toprakları oluşur.
    3. Dağ zirvelerinde buzulların aşındırmasıyla oluşan çanak şeklindeki oyuklara çukuru adı verilir.
    4. Kıyıya paralel uzanan dağ sıralarının çökmesiyle kıyı önünde adalar dizisi oluşan Finike-Kaş kıyıları kıyı tipine örnektir.
    5. Dağ yamaçlarından inen akarsuların eğimin azaldığı eteklerde oluşturduğu konilerinin birleşmesiyle dağ eteği ovası meydana gelir.

  8. 8Akarsu, rüzgâr, buzul ve dalgaların etkili olduğu iklim/coğrafi koşulları belirterek her bir dış kuvvetin oluşturduğu birer aşınım ve birikim şeklini üç adımda karşılaştırınız.

Kısaca

  • Akarsu Şekilleri: Vadiler (çentik, boğaz, kanyon, geniş tabanlı), dev kazanı, kırgıbayır, peribacası, plato ve peneplen aşınım; birikinti konisi, dağ eteği/dağ içi ovası ve delta ovası birikim; menderes ve seki ise ortak şekillerdir.
  • Rüzgâr Şekilleri (Kurak İklim): Mantarkaya, şahit tepe, yardang, tafoni ve hamada aşınım; lös, kumul ve barkan (hilal kumul) ise birikim şekilleridir.
  • Buzul Şekilleri (Soğuk İklim / Yüksek Dağ): Sirk çukuru, buzul (U) vadisi ve hörgüçkaya aşınım; moren, drumlin ve sander düzlüğü ise birikim şekilleridir.
  • Dalga Şekilleri: Derin kıyılarda falez (yalıyar) ve aşınım düzlüğü; sığ kıyılarda plaj, kıyı oku, lagün (deniz kulağı) ve tombolo (saplı ada) gelişir.
  • Kıyı Tipleri: Türkiye'de boyuna (Karadeniz, Akdeniz), enine (Ege), ria (Boğazlar, Menteşe), Dalmaçya (Finike-Kaş) ve limanlı kıyılar görülür; fiyort, skyer, haliç ve mercan kıyıları görülmez.

Bu dersin öteki kaynakları