Gökyüzündeki Komşumuz: Ay – Ay’ın Evreleri ve Evre Modeli
FB.5.1.3. Ay’ın ana ve ara evrelerinin oluşum nedenini, sıralamasını ve gerçekleşme sürelerini açıklayabilme · Ay’ın evrelerini temsil eden bilimsel bir model önerebilme ve gözlem kanıtlarına dayanarak modelini yenileyebilme
- Ay kendi ışığını üretmez; Güneş’ten aldığı ışığı yansıtan yüzünün Dünya etrafındaki dolanma hareketi sırasında farklı açılardan görülmesine Ay’ın evreleri denir.
- Dört ana evre sırasıyla yeni ay, ilk dördün, dolunay ve son dördündür; birbirini izleyen iki ana evre arasında yaklaşık 1 hafta (7 gün) süre vardır.
- Ana evreler arasındaki geçişlerde aydınlık kısmı yarım daireden küçük olan hilal ve yarım daireden büyük olan şişkin ay ara evreleri gözlemlenir.
- Ay’ın Dünya etrafındaki bir tam dolanması ~27,3 gün sürerken, Dünya da Güneş etrafında ilerlediği için aynı evreye tekrar ulaşması ~29,5 gün sürer.
Sol sütundaki Ay’ın dört ana evresini sağ sütundaki konum ve görünüm özellikleriyle eşleştiriniz.
Cümlelerdeki boşlukları kutuda verilen uygun kavramlarla tamamlayınız.
- Ay’ın Dünya çevresinde dolanırken aydınlık yüzünün farklı açılardan görünmesine Ay’ın evreleri denir.
- Aydınlık bölümü yarım daireden büyük, tam daireden küçük olan ara evreye şişkin ay adı verilir.
- Yeni ay ile ilk dördün veya son dördün ile yeni ay arasında görülen ince kavisli ara evre hilal evresidir.
- Ay’ın Dünya’ya en yakın konumdayken biraz daha büyük ve parlak görünen tam daire evresine Süper dolunay denir.
Görseldeki gözlem çizelgesine göre 4 Ekim gecesi gökyüzünde ilk dördün evresini kaydeden bir öğrenci, aynı ay içinde dolunay ve son dördün evrelerini yaklaşık hangi tarihlerde gözlemler?
- ADolunay: 5 Ekim — Son dördün: 6 Ekim
- BDolunay: 11 Ekim — Son dördün: 18 Ekim
- CDolunay: 18 Ekim — Son dördün: 25 Ekim
- DDolunay: 25 Ekim — Son dördün: 3 Kasım
Görseldeki Güneş, Dünya ve Ay modelinde Ay’ın numaralanmış konumlardan hangisinde bulunduğu sırada Dünya’dan bakıldığında yeni ay evresi yaşanır?
- A1. konumda — Ay, Güneş ile Dünya arasında olduğu ve karanlık yüzü Dünya’ya baktığı için
- B2. konumda — Ay’ın Güneş’ten ışık alan yüzünün sağ yarısı Dünya’dan görüldüğü için
- C3. konumda — Dünya, Güneş ile Ay arasında olduğu ve aydınlık yüzün tamamı görüldüğü için
- D4. konumda — Ay’ın Güneş’ten ışık alan yüzünün sol yarısı Dünya’dan görüldüğü için
Ay’ın evreleri ve evre modeliyle ilgili ifadelerden doğru olanların D, yanlış olanların Y kutusunu işaretleyiniz.
| D | Y | |
| Ay’ın her gece farklı şekillerde görünmesinin nedeni gerçek küresel şeklinin sürekli değişmesidir. | ✓ | |
| Birbirini takip eden iki ana evre (örneğin ilk dördün ile dolunay) arasında yaklaşık 1 hafta süre geçer. | ✓ | |
| Ay’ın evreleri Dünya’nın gölgesinin her gece Ay üzerine düşmesiyle oluşur. | ✓ | |
| Türkiye’den bakıldığında Ay’ın sağ tarafı aydınlıksa Ay büyümekte, yani yeni aydan dolunaya doğru ilerlemektedir. | ✓ | |
| Gözlem kanıtları kurulan bir evre modeliyle çelişiyorsa bilimsel yönteme göre model düzeltilerek yenilenir. | ✓ |
Görseldeki A ve B açıklama kartlarını inceleyiniz. Hangi kartın Ay’ın evrelerinin oluşumunu doğru açıkladığını ve diğer kartın hangi gök olayıyla karıştırıldığını kısaca yazınız.
Görseldeki dört evre kartını inceleyerek her evrenin grubunu (Ana Evre / Ara Evre) ve Türkiye’den görünüm özelliğini tabloya yazınız.
| Ay Evresi | Evre Grubu | Türkiye’den Görünümü |
|---|---|---|
| 1. İlk hilal | Ara Evre | Sağ tarafı ince kavisli aydınlık |
| 2. İlk dördün | Ana Evre | Sağ yarısı aydınlık yarım daire |
| 3. İlk şişkin ay | Ara Evre | Sağ tarafı yarımdan fazla dolgun |
| 4. Son dördün | Ana Evre | Sol yarısı aydınlık yarım daire |
Görselde karışık verilen Ay evrelerini, yeni ay evresinden hemen sonra başlayıp aydınlık kısmın giderek büyüdüğü sıraya göre 1’den 4’e kadar sıralayınız.
- 2İlk dördün — Sağ yarısı aydınlık yarım daire ana evre
- 4Dolunay — Aydınlık yüzünün tamamı görünen tam daire ana evre
- 3İlk şişkin ay — Sağ bölümü yarımdan büyük dolgun ara evre
- 1İlk hilal — Sağ kenarı ince kavisli aydınlık ara evre
Görseldeki ‘El Feneri ve Top ile Ay Evreleri Modeli’ yönergesine göre model kurulurken aşağıdakilerden hangisinin yapılması hatalıdır?
- AEl fenerini Güneş’i temsil edecek biçimde sabit bir yönden tutmak
- BÇubuğa takılı beyaz topu Ay, ortadaki gözlemciyi ise Dünya kabul etmek
- CDolunay konumunda kendi başımızın gölgesini topun tam üzerine düşürmek
- DTopu kendi etrafımızda saatin dönme yönünün tersine doğru dolandırmak
İpuçlarındaki kavramları kutulara yazarak “Ay’ın aydınlık yüzünün tamamının Dünya’dan parlak bir daire gibi göründüğü ana evre” kavramını bulunuz.
Turuncu kutulardaki harfler yukarıdan aşağıya: DOLUNAY
Görseldeki süre karşılaştırma şemasını inceleyiniz. Ay’ın Dünya etrafındaki bir tam turu ~27,3 gün sürdüğü hâlde, evre döngüsünün tamamlanmasının neden ~29,5 gün sürdüğünü açıklayınız.
Görseldeki ‘Süper Ay, Mikro Ay ve Ay Takvimi’ bilgi panosuna göre aşağıdaki çıkarımlardan hangisine ulaşılamaz?
- AHicrî takvimde bir ayın süresi, Ay’ın evre döngüsü olan ~29,5 güne göre belirlenir.
- BSüper Ay ve Mikro Ay olaylarında Ay’ın gerçek hacmi değil, Dünya’ya olan uzaklığı değişir.
- CEvrelerin her ay düzenli tekrarlanması insanların zamanı ölçmesini kolaylaştırmıştır.
- DMikro Ay görüldüğü gecelerde Ay’ın kütlesi ve çapı yarı yarıya küçülmektedir.