İçeriğe geç

5. sınıf · Fen Bilimleri · 5. hafta (12-16 Ekim 2026)

Gökyüzündeki Komşumuz: Ay – Ay’ın Evreleri ve Evre Modeli

Gökyüzündeki Komşularımız ve Biz teması · Konu özeti

Etkinlikler
Bu hafta

Geçen hafta Ay’ın Dünya’nın doğal uydusu olduğunu, kendi ışığı olmayıp Güneş’ten aldığı ışığı yansıttığını, dönme ve dolanma hareketlerini öğrenmiştin. Bu hafta Ay’ın neden her gece biraz farklı göründüğünü araştıracaksın: Ay’ın evrelerini tanıyacak, evrelerin nasıl oluştuğunu gösteren bir model önerecek ve gözlem kanıtlarına göre modelini yenileyeceksin.

Ay neden her gece farklı görünür?

Gökyüzüne birkaç gece üst üste bakarsan Ay’ın şeklinin değiştiğini fark edersin. Bazı geceler ince bir hilal, bazı geceler yarım bir daire, bazı geceler de tam bir daire gibi görünür. Bazı geceler ise Ay’ı hiç göremezsin. Oysa Ay’ın gerçek şekli hiç değişmez; Ay her zaman küreye benzer.

Değişen şey, Ay’ın Dünya’dan görünen aydınlık bölümüdür. Ay kendi ışığını yaymaz, Güneş’ten aldığı ışığı yansıtır. Güneş, Ay’ın her zaman yalnızca bir yarısını aydınlatır. Ay, Dünya’nın çevresinde dolanırken bu aydınlık yarının bazen tamamını, bazen bir kısmını, bazen de hiçbir yerini görürüz.

Ay’ın Dünya çevresinde dolanması sırasında Dünya’dan farklı şekillerde görünmesine Ay’ın evreleri denir. Evreler belli bir sırayla birbirini izler ve bu sıra her ay yeniden başlar. Evrelerin bu düzenli tekrarı, insanların çok eski çağlardan beri zamanı ölçmek için Ay’dan yararlanmasını sağlamıştır.

Ay’ın dört ana evresi

Ay’ın dört ana evresi vardır: yeni ay, ilk dördün, dolunay ve son dördün. Yeni ay evresinde Ay, Güneş ile Dünya arasındadır. Ay’ın aydınlık yüzü Güneş’e, karanlık yüzü Dünya’ya bakar. Bu yüzden Ay’ı göremeyiz; Ay o günlerde gündüz gökyüzünde, Güneş’le birlikte bulunur.

Yeni aydan yaklaşık bir hafta sonra ilk dördün evresi gelir. Bu evrede Ay’ın aydınlık yüzünün yarısını görürüz; Ay yarım daire gibi görünür. Türkiye’den bakıldığında ilk dördünde Ay’ın sağ yarısı aydınlıktır. İlk dördün evresindeki Ay akşam saatlerinde gökyüzünde yüksekte görülür.

Yeni aydan yaklaşık iki hafta sonra dolunay evresine ulaşılır. Dolunayda Dünya, Güneş ile Ay arasındadır. Ay’ın Güneş’ten ışık alan yüzünün tamamı Dünya’ya baktığı için Ay tam bir daire gibi parlak görünür. Dolunay akşam doğar, bütün gece gökyüzünde kalır ve sabaha karşı batar.

Dolunaydan yaklaşık bir hafta sonra son dördün evresi gelir. Ay yine yarım daire gibi görünür ama bu kez Türkiye’den bakıldığında sol yarısı aydınlıktır. Son dördün evresindeki Ay gece yarısından sonra doğar ve sabah saatlerinde gökyüzünde görülebilir. Son dördünden yaklaşık bir hafta sonra yeniden yeni ay evresine dönülür.

Ana evreGüneş, Dünya ve Ay’ın konumuDünya’dan görünüşü
Yeni ayAy, Güneş ile Dünya arasındadır.Görülmez; karanlık yüzü bize bakar.
İlk dördünAy, Dünya’nın bir yan tarafındadır.Yarım daire; sağ yarısı aydınlık.
DolunayDünya, Güneş ile Ay arasındadır.Tam daire; aydınlık yüzün tamamı görünür.
Son dördünAy, Dünya’nın öteki yan tarafındadır.Yarım daire; sol yarısı aydınlık.

Ara evreler: hilal ve şişkin ay

Ana evreler arasında Ay’ın aydınlık bölümü her gece biraz değişir. Bu geçiş sırasındaki görünümlere ara evreler denir. Ara evreler, aydınlık bölümün büyüklüğüne göre hilal ve şişkin ay olmak üzere iki biçimde görülür.

Hilal, Ay’ın aydınlık bölümünün yarım daireden küçük olduğu ince ve kavisli görünümdür. Yeni ay ile ilk dördün arasında görülen hilale ilk hilal, son dördün ile yeni ay arasında görülene son hilal denir. Bayrağımızdaki ay şekli bir hilaldir.

Şişkin ay ise aydınlık bölümün yarım daireden büyük, tam daireden küçük olduğu görünümdür. İlk dördün ile dolunay arasında ilk şişkin ay, dolunay ile son dördün arasında son şişkin ay görülür. Yeni aydan dolunaya kadar aydınlık bölüm her gece büyür; dolunaydan yeni aya kadar ise her gece küçülür.

Ara evreHangi ana evreler arasında görülür?Görünümü
İlk hilalYeni ay ile ilk dördün arasındaİnce, kavisli; aydınlık bölüm sağda
İlk şişkin ayİlk dördün ile dolunay arasındaYarımdan büyük; sağ tarafı dolgun
Son şişkin ayDolunay ile son dördün arasındaYarımdan büyük; sol tarafı dolgun
Son hilalSon dördün ile yeni ay arasındaİnce, kavisli; aydınlık bölüm solda

Evreler ne kadar sürer?

Ay’ın bir evreden başlayıp aynı evreye geri dönmesi yaklaşık 29,5 gün sürer. Örneğin bir dolunaydan bir sonraki dolunaya kadar yaklaşık 29,5 gün geçer. Dört ana evre bu süreye eşit aralıklarla yayıldığı için iki ana evre arasında yaklaşık bir hafta vardır.

Ay’ın Dünya çevresinde bir tam tur dolanması ise yaklaşık 27 gündür. Evrelerin tamamlanması bundan birkaç gün daha uzun sürer; çünkü Ay dolanırken Dünya da Güneş’in çevresinde ilerler. Ay’ın yeniden aynı evreye gelmesi için biraz daha yol alması gerekir.

Ay’ın evrelerine dayanan takvimlere ay takvimi denir; Hicrî takvim böyle bir takvimdir. Ramazan ve Kurban bayramlarının tarihleri bu takvime göre belirlenir. Eski Türklerin kullandığı on iki hayvanlı takvimde ise her yıl bir hayvan adıyla anılır ve on iki yılda bir döngü tamamlanır.

Ana evreYeni aydan sonra geçen süre
Yeni ayBaşlangıç
İlk dördünYaklaşık 7 gün
DolunayYaklaşık 15 gün
Son dördünYaklaşık 22 gün
Yeniden yeni ayYaklaşık 29,5 gün

Ay’ın evreleri için bir model önerme

Bilim insanları doğrudan deneyemedikleri olayları anlamak için model kurar. Model, gerçek olayın basitleştirilmiş bir temsilidir. Ay’ın evrelerini gösteren bir model kurmak için üç şeye ihtiyacın var: bir ışık kaynağı (Güneş), bir top (Ay) ve gözlemci olarak sen (Dünya).

Karartılmış bir odada ışık kaynağını bir masaya koy. Topu bir çubuğa geçirip kol boyu uzaklıkta, baş hizasının biraz üstünde tut. Işığa dönüp topa baktığında topun sana bakan yüzü karanlıktır: Bu yeni aydır. Olduğun yerde yavaşça dönerken topun aydınlık bölümünün büyüdüğünü görürsün: hilal, ilk dördün, şişkin ay. Işık kaynağına sırtını döndüğünde topun sana bakan yüzünün tamamı aydınlıktır: dolunay. Dönmeye devam ettikçe aydınlık bölüm küçülür ve yeni aya dönersin.

Modelini kâğıda da aktarabilirsin. Ortaya Dünya’yı, bir kenara Güneş’i çiz; Dünya’nın çevresinde bir çember üzerine sekiz Ay yerleştir. Her Ay’ın Güneş’e bakan yarısını aydınlık, öteki yarısını karanlık boya. Sonra her konum için Dünya’dan bakıldığında aydınlık bölümün nasıl görüneceğini çemberin dışına çiz. Pamuk toplarından, oyun hamurundan ya da kes-yapıştır kâğıtlardan üç boyutlu bir model de hazırlayabilirsin.

Modeli kanıtlarla sınama ve yenileme

Bir model önerildikten sonra iş bitmez; model gözlemlerle sınanır. Bunun için birkaç hafta boyunca her akşam aynı saatte Ay’ı gözle, gördüğün şekli tarihiyle birlikte Ay gözlem çizelgene çiz. Hava kapalıysa o günü boş bırak ve not düş. Ay’ı göremediğin geceler de bir veridir; yeni ay evresine denk gelmiş olabilirsin.

Gözlem çizelgen ile modelinin verdiği sırayı karşılaştır. Modelinde dolunaydan sonra ilk dördün geliyorsa ama gözlemlerin dolunaydan sonra şişkin ay ve son dördün gösteriyorsa modelin hatalıdır ve yenilenmelidir. Aydınlık bölümün hangi tarafta olduğu, ana evreler arasındaki gün sayısı ve Ay’ın gökyüzünde hangi saatlerde görüldüğü de modelini sınayacağın kanıtlardır.

Bilim insanları da modellerini yeni kanıtlar geldikçe değiştirir. Bir model yeni gözlemleri açıklayamıyorsa düzeltilir ya da yerine daha iyisi konur. Modelin düzeltilmesi başarısızlık değil, bilimin çalışma biçimidir. Arkadaşlarının modellerini de incele; onların fark ettiği bir kanıt senin modelini geliştirebilir.

Örnekler

  1. Örnek 1Bir gece gökyüzünde Ay’ı tam bir daire gibi parlak görüyorsun. Ay hangi evrededir? Bu sırada Güneş, Dünya ve Ay nasıl sıralanmıştır?

    Cevabı göster

    Ay dolunay evresindedir. Dolunayda Dünya, Güneş ile Ay arasında bulunur. Ay’ın Güneş’ten ışık alan yüzünün tamamı Dünya’ya baktığı için Ay tam bir daire gibi görünür.

  2. Örnek 2Bir öğrenci “Yeni ay evresinde Ay gökyüzünde yoktur, Dünya’dan çok uzaklaşmıştır.” diyor. Bu düşünceyi değerlendir.

    Cevabı göster

    Düşünce yanlıştır. Yeni ayda Ay gökyüzündedir ve Güneş ile Dünya arasında bulunur. Aydınlık yüzü Güneş’e, karanlık yüzü Dünya’ya baktığı için onu göremeyiz. Ay’ın Dünya’ya uzaklığı, onu görünmez kılacak kadar değişmez; görünmemesinin nedeni uzaklık değil, bize bakan yüzünün karanlık olmasıdır.

  3. Örnek 3Ali 3 Mart gecesi dolunay gözledi. Bir sonraki dolunayı yaklaşık hangi tarihte bekleyebilir? Bu dolunaydan sonraki ilk ana evre hangisidir, yaklaşık ne zaman görülür?

    Cevabı göster

    Aynı evreye geri dönüş yaklaşık 29,5 gün sürer. 3 Mart’tan 29-30 gün sonrası 1-2 Nisan dolaylarıdır; yani bir sonraki dolunay yaklaşık 1-2 Nisan’da görülür. Dolunaydan sonraki ana evre son dördündür. İki ana evre arasında yaklaşık bir hafta olduğundan son dördün 10 Mart dolaylarında görülür.

  4. Örnek 4Türkiye’den gökyüzüne bakan bir öğrenci, Ay’ın sağ tarafında ince ve kavisli bir aydınlık parça görüyor. Ay hangi evrededir? Sonraki gecelerde aydınlık bölüm büyür mü, küçülür mü? Birkaç gün sonra hangi ana evreyi görmeyi bekler?

    Cevabı göster

    İnce, kavisli ve sağda aydınlık görünüm ilk hilaldir. İlk hilal, yeni ay ile ilk dördün arasında görülür; bu dönemde aydınlık bölüm her gece biraz daha büyür. Birkaç gün sonra Ay yarım daire gibi görünür; yani ilk dördün evresi gelir.

  5. Örnek 5Bir öğrenci Ay’ın evrelerini şöyle açıklıyor: “Dünya’nın gölgesi Ay’ın üzerine düşer; gölge her gece Ay’ın biraz daha fazlasını örter, sonra çekilir.” Bu açıklama doğru mu? Gerekçesiyle değerlendir.

    Cevabı göster

    Açıklama doğru değildir. Güneş, Ay’ın her zaman bir yarısını aydınlatır; Ay dolanırken bu aydınlık yarının Dünya’dan görünen kısmı değişir. Evrelerin nedeni budur, Dünya’nın gölgesi değildir. Dünya’nın gölgesinin Ay’a düşmesi Ay tutulmasıdır; seyrek olur ve birkaç saat sürer. Evreler ise her ay aynı sırayla düzenli olarak tekrarlanır.

  6. Örnek 6Elif, ışık kaynağı ve top kullanarak Ay’ın evreleri için bir model kurdu. Modelinde dolunaydan hemen sonra sağ yarısı aydınlık bir yarım ay görünüyor. İki hafta süren gözlemlerinde ise dolunaydan sonra önce şişkin ay, sonra sol yarısı aydınlık bir yarım ay görüyor. Elif ne yapmalı? Modelinde hangi hata olabilir?

    Cevabı göster

    Elif modelini gözlem kanıtlarına göre yenilemelidir. Gözlemler dolunaydan sonra son şişkin ay ve son dördün (sol yarısı aydınlık) geldiğini gösteriyor; doğru sıra budur. Modelde dolunaydan sonra sağ yarısı aydınlık bir yarım ay görünmesi, Elif’in topu ters yönde dolandırdığını ya da ilk dördün ile son dördünü karıştırdığını gösterir. Elif topu saatin dönme yönünün tersine dolandırmalı ve dolunaydan sonra aydınlık bölümün sol tarafta kalarak küçüldüğünü göstermelidir.

Etkinlikler

Soruları çözün; her cevaptan sonra doğru mu yanlış mı olduğunu hemen göreceksiniz.

  1. 1Ay’ın evrelerinin oluşmasının temel nedeni hangisidir?

  2. 2Dolunay evresinde Güneş, Dünya ve Ay’ın sıralanışı hangisidir?

  3. 3Bir dolunaydan bir sonraki dolunaya kadar geçen süre yaklaşık ne kadardır?

  4. 4Aşağıdaki ifadeler doğru mu, yanlış mı?

    • İlk dördün evresinde Ay yarım daire gibi görünür.
    • Yeni ay evresinde Ay, Dünya’dan en uzak konumdadır; bu yüzden görülmez.
    • Hilal, aydınlık bölümün yarım daireden küçük olduğu ara evredir.
    • Ay’ın gerçek şekli evreden evreye değişir.

  5. 5Ana evreleri, Dünya’dan görünüşleriyle eşleştir.

    Soldan bir öğeye, sonra sağdaki eşine dokunun.

  6. 6Kelimeleri uygun boşluklara yerleştir. Bir kelime artacak.

    1. Ay’ın Dünya çevresinde dolanırken farklı şekillerde görünmesine Ay’ın denir.
    2. Aydınlık bölümün yarım daireden büyük, tam daireden küçük olduğu ara evreye denir.
    3. Ay’ın tam bir daire gibi parlak göründüğü ana evre evresidir.

  7. 7Bir arkadaşın, Ay’ın evrelerini gösteren çizim modelinde Dünya’nın çevresindeki sekiz Ay konumunun hepsinde Ay’ın sağ yarısını aydınlık boyamış. Modelde ne yanlış? Nasıl düzeltilmeli?

  8. 8Bir öğrenci iki hafta boyunca her akşam Ay’ı gözleyip çizdi. Çizimlerinde Ay önce ince bir hilal, sonra yarım daire, sonra şişkin, en sonunda tam bir daire oldu. Öğrenci gözlemlerine on beş gün daha devam etse ne görmeyi beklemeli? Bu gözlemler Ay’ın hareketi hakkında hangi kanıtı verir?

Kısaca

  • Ay’ın gerçek şekli değişmez; Dünya çevresinde dolanırken Güneş’ten ışık alan yarısının farklı bölümlerini gördüğümüz için şekli değişiyormuş gibi görünür. Buna Ay’ın evreleri denir.
  • Dört ana evre sırayla yeni ay, ilk dördün, dolunay ve son dördündür; aralarında hilal ve şişkin ay adlı ara evreler görülür.
  • Yeni ayda Ay, Güneş ile Dünya arasındadır ve görülmez; dolunayda Dünya, Güneş ile Ay arasındadır ve Ay tam daire gibi görünür.
  • Bir evreden aynı evreye dönüş yaklaşık 29,5 gün sürer; iki ana evre arasında yaklaşık bir hafta vardır. Evreler Dünya’nın gölgesinden kaynaklanmaz.
  • Evreler ışık kaynağı ve topla modellenebilir; model gözlem kanıtlarıyla karşılaştırılır, çelişen yerleri yenilenir.

Bu dersin öteki kaynakları