Gazi Mustafa Kemal ve Sığırtmaç Mustafa Metni (Bölüm 2): Metinler Arası Karşılaştırma, İsim ve Fiil Kökleri, Yapım Ekleri ve Yazma Uygulamaları
T.O.5.6: Gazi Mustafa Kemal ve Sığırtmaç Mustafa metnindeki kahramanların kişilik özelliklerini çözümleyebilme ve farklı metin türleriyle karşılaştırabilme · T.D.5.2: Sözcüklerin isim kökü mü yoksa fiil kökü mü olduğunu ayırt edebilme; yapım ekleriyle türetilen sözcüklerin anlam değişimini belirleyebilme · T.Y.5.13: Yazma uygulamalarında bağlantı ifadelerini, söz sanatlarını (benzetme, kişileştirme, konuşturma), unvanların yazımını ve noktalama işaretlerini doğru kullanabilme
- Metnin ikinci bölümünde Sığırtmaç Mustafa’nın hastanede tedavi edilip okula başlatılması anlatılır; Atatürk’ün şefkatli, vefalı ve eğitime önem veren kişiliği ile Mustafa’nın tokgözlü ve dürüst duruşu öne çıkar.
- Sözcüğün anlamlı en küçük parçası köktür: Sonuna «-mak / -mek» mastar eki alamayanlar isim kökü (yol, göz, vatan, su), «-mak / -mek» alabilenler ise fiil köküdür (sev-, bil-, yaz-, bak-).
- Eklendiği kökün anlamını veya türünü değiştiren eklere yapım eki (-lı, -sız, -lık, -cı, -gi) ve bu sözcüklere türemiş sözcük denir; yalnız çekim eki alan sözcükler ise basit sözcüktür.
Sol sütunda verilen dil bilgisi, söz sanatı ve karakter kavramlarını sağ sütundaki açıklamalarıyla eşleştiriniz.
Görseldeki dört sözcük kartını inceleyerek her sözcüğün kökünü (türüyle birlikte) ve aldığı eke göre yapısını (Türemiş / Basit)
| İncelenen Sözcük | Kökü ve Kök Türü | Aldığı Ek ve Yapısı |
|---|---|---|
| 1. Kitaplık | kitap (İsim kökü) | -lık yapım eki (Türemiş) |
| 2. Bilgi | bil- (Fiil kökü) | -gi yapım eki (Türemiş) |
| 3. Ağaçlar | ağaç (İsim kökü) | -lar çekim eki (Basit) |
| 4. Yazıcı | yaz- (Fiil kökü) | -ıcı yapım eki (Türemiş) |
Görseldeki cümle kartında yer alan «Çiftliğin yaşlı çınar ağacı, küçük Mustafa’ya gülümseyerek: — Yolun açık olsun cesur çocuk, dedi.»
Görseldeki dört türemiş sözcük kartından hangisinin kökü tür bakımından «fiil (eylem) kökü» özelliğindedir?
- A1. Karttaki «Bakıcı» (bak-) sözcüğü
- B2. Karttaki «Tuzluk» (tuz) sözcüğü
- C3. Karttaki «Vatandaş» (vatan) sözcüğü
- D4. Karttaki «Çiftçi» (çift) sözcüğü
Sözcükte yapı, söz sanatları ve yazım kurallarıyla ilgili ifadelerden doğru olanların D, yanlış olanların Y kutusunu işaretleyiniz.
| D | Y | |
| Özel adlardan önce ve sonra gelen unvan, rütbe ve saygı sözleri büyük harfle başlar (Yüzbaşı Ali Bey gibi). | ✓ | |
| «Balıkçılar» sözcüğünün anlamlı en küçük parçası (kökü) arıların yaptığı tatlı besin olan «bal» sözcüğüdür. | ✓ | |
| İnsan dışı bir varlığın konuşturulduğu (intak) her cümlede aynı zamanda kişileştirme sanatı da vardır. | ✓ | |
| «Çünkü, bu nedenle, bu yüzden» ifadeleri iki cümle arasında neden-sonuç (gerekçe) ilişkisi kurar. | ✓ | |
| Gerçek akrabalık bildiren «teyze, dayı, amca» kelimeleri özel adla kullanıldığında daima büyük harfle yazılır. | ✓ |
Görseldeki karakter analiz kartlarını inceleyerek metinde Gazi Mustafa Kemal Atatürk ile Sığırtmaç Mustafa’nın öne çıkan ikişer
Cümlelerde boş bırakılan yerleri kutudaki uygun kavramlarla tamamlayınız.
- Varlık ve kavramları karşılayan, sonuna «-mak / -mek» mastar eki getirilemeyen köklere isim kökü denir.
- Köküne yapım eki alarak yeni bir anlam kazanmış olan «gözlük, simitçi, sevgi» gibi kelimelere türemiş sözcük denir.
- «Atatürk, küçük Mustafa’yı çok takdir etti; çünkü çocuk doğruluktan hiç ayrılmamıştı.» cümlesinde gerekçe bildiren bağlaç kullanılır.
- Karşılıklı konuşmalarda konuşma çizgisinden önceki açıklama cümlesinin sonuna iki nokta (:) konur.
Görseldeki dört cümle kartından hangisinde altı çizili sözcük yapım eki almamış olup yalnızca çekim eki almış basit bir sözcüktür?
- A1. Kart: Küçük çoban doğruluk ve dürüstlüğüyle herkesi etkiledi.
- B2. Kart: Hastanedeki doktorlar Mustafa’nın iyileşmesi için çabaladı.
- C3. Kart: Yalova’nın ağaçlık yollarında sabah yürüyüşü yapıldı.
- D4. Kart: Genç subay vatansever bir asker olarak görevine başladı.
Görselde «Gazi Mustafa Kemal ve Sığırtmaç Mustafa (Bölüm 2)» metnindeki olaylar karışık verilmiştir. Olayların gerçekleşme sırasına
- 4Mustafa’nın derslerinde çok çalışarak Harp Okulunu bitirmesi ve başarılı bir Türk subayı olması
- 2Mustafa’nın hastanede kendisine verilen harçlığı «Cevizleri sattım, param var» diyerek tokgözlülükle geri çevirmesi
- 1Gazi Mustafa Kemal Paşa’nın, hasta ve zayıf gördüğü Sığırtmaç Mustafa’yı Şişli Çocuk Hastanesine yatırtması
- 3Sağlığına kavuşan küçük Mustafa’nın Atatürk’ün yakın ilgisi ve desteğiyle okula başlatılması
Görselde «Atatürk’ü Tanımak» temasına ait I. Metin (Anı / Öykü) ile II. Metin (Şiir) yan yana verilmiştir. Bu iki metnin karşılaştırılmasıyla ilgili
- AHer iki metin de dize, dörtlük ve kafiye unsurlarıyla yazılmıştır.
- BI. metin bilgi vermek için nesnel verilerle, II. metin olay örgüsüyle yazılmıştır.
- Cİki metnin teması ortak olup I. metin öyküleyici düz yazı, II. metin şiir türündedir.
- DHer iki metinde de serim, düğüm ve çözüm bölümleri yer almaktadır.
Görseldeki yazım ve noktalama denetim panosunda yer alan dört cümleden hangisinde büyük harflerin kullanımıyla ilgili bir
- AI. Cümle: Gazi Mustafa Kemal Paşa, çocukların eğitimine büyük önem verirdi.
- BII. Cümle: Küçük Mustafa, 15 Eylül 1929 Pazar günü hastanede tedaviye alındı.
- CIII. Cümle: Sığırtmaç Mustafa ileride başarılı ve vatansever bir subay oldu.
- DIV. Cümle: Hafta sonu Zeynep Teyzem bize Yalova’dan taze ceviz getirdi.
İpuçlarındaki kavramları kutulara yazınız. Numaralı harflerle “cümleyi oluşturan anlamlı veya görevli ses birliği, kelime” kavramını bulunuz.
Turuncu kutulardaki harfler yukarıdan aşağıya: SÖZCÜK