İçeriğe geç

5. sınıf · Türkçe · 11. hafta (30 Kasım-4 Aralık 2026)

Gazi Mustafa Kemal ve Sığırtmaç Mustafa Metni (Bölüm 2): Metinler Arası Karşılaştırma, İsim ve Fiil Kökleri, Yapım Ekleri ve Yazma Uygulamaları (T.D.5.1 / T.Y.5.1)

2. Tema: Atatürk'ü Tanımak teması · Konu özeti

🃏 Kavram kartlarıEtkinlikler
Bu hafta

'Atatürk'ü Tanımak' temamızda yer alan 'Gazi Mustafa Kemal ve Sığırtmaç Mustafa' metninin ikinci bölümünde; Sığırtmaç Mustafa'nın hastanede tedavisi, okula başlatılması ve dürüst-tokgözlü karakteriyle Atatürk'ün takdirini kazanması sürecini derinlemesine inceliyoruz. Ayrıca farklı metin türlerini birbiriyle karşılaştırmayı, sözcüklerin köklerini (isim ve fiil kökü) ve yapım eklerini çözümlemeyi, yazılarımızı bağlantı ifadeleriyle güçlendirmeyi öğreniyoruz.

Gazi Mustafa Kemal ve Sığırtmaç Mustafa (Bölüm 2) ve Metinler Arası Karşılaştırma

Metnin devamında Gazi Mustafa Kemal Paşa, Yalova'da karşılaştığı küçük Sığırtmaç Mustafa'nın ağır sıtma hastalığından kurtulması için onu Şişli Çocuk Hastanesinde tedavi ettirir. Hastanede bile Atatürk'ün gönderdiği parayı kabul etmeyip 'Ben cevizleri sattım, param var' diyerek tokgözlülüğünü ve onurlu duruşunu sürdüren küçük Mustafa, sağlığına kavuştuktan sonra Atatürk'ün desteğiyle okula başlatılır ve ileride başarılı bir subay olur.

Metindeki kahramanların kişilik özelliklerini karşılaştırdığımızda; Atatürk'ün alçakgönüllü, çocukları seven, vefalı, cömert ve eğitime büyük önem veren bir lider olduğu; Sığırtmaç Mustafa'nın ise dürüst, çalışkan, tokgözlü (kanaatkâr), sözünün eri ve cesur bir çocuk olduğu görülür.

Metinler arası karşılaştırma yapılırken iki metnin konusu, ana fikri, türü (hikâye/anı, şiir, bilgilendirici metin), anlatım biçimi ve dil özellikleri incelenir. Örneğin Atatürk sevgisini anlatan bir şiirde dizeler, dörtlükler ve coşkulu bir dil kullanılırken; 'Gazi Mustafa Kemal ve Sığırtmaç Mustafa' metninde kişi, yer, zaman ve olay örgüsüne dayalı öyküleyici anlatım kullanılmıştır.

METİNLER ARASI KARŞILAŞTIRMA VE KİŞİLİK ÖZELLİKLERİ Karakter Karşılaştırması (Bölüm 2) Gazi Mustafa Kemal Atatürk: • Alçakgönüllü, halkla iç içe, şefkatli • Eğitime önem veren, vefalı ve cömert Sığırtmaç Mustafa: • Tokgözlü, dürüst, onurlu ve çalışkan • Emeğinin karşılığı olmayan parayı kabul etmeyen Ortak Yön: Dürüstlük, vatan sevgisi ve samimiyet Metin Türleri Arası Karşılaştırma • Öyküleyici Metin (Anı / Hikâye): Kişi, yer, zaman ve olay örgüsü vardır; serim - düğüm - çözüm bölümlerinden oluşur. • Şiir ve Bilgilendirici Metin: Şiirde dize, dörtlük, kafiye ve coşkulu dil; bilgilendirici metinde giriş-gelişme-sonuç vardır. Aynı tema farklı metin türleriyle işlenebilir.
🔍 Büyütmek için dokunun

Dil Yapıları: İsim ve Fiil Kökleri ile Yapım Ekleri

Bir sözcüğün anlamlı en küçük parçasına kök denir ve kök ile sözcüğün tamamı arasında mutlaka anlam bağı bulunur. Türkçede kökler isim (ad) kökü ve fiil (eylem) kökü olmak üzere ikiye ayrılır. Varlıkları, kavramları ve duyguları karşılayan, sonuna mastar eki (-mak / -mek) getirilemeyen köklere isim kökü denir: yol, göz, su, vatan, çift, taş, tuz, baş.

İş, oluş ve hareket bildiren, sonuna -mak / -mek mastar eki getirildiğinde anlamlı olan köklere ise fiil kökü denir: yaz- (yazmak), sev- (sevmek), bil- (bilmek), gör- (görmek), say- (saymak), koru- (korumak). Fiil kökleri yazılırken sonuna kısa çizgi (-) konur.

Köklerin sonuna gelerek onlardan yeni anlamda sözcükler türeten eklere yapım eki (-lı, -sız, -lık, -cı, -gi, -ıcı, -daş vb.), yapım eki almış sözcüklere ise türemiş sözcük denir: göz + lük ➔ gözlük, çift + çi ➔ çiftçi, vatan + daş ➔ vatandaş, bil- + gi ➔ bilgi, yaz- + ıcı ➔ yazıcı. Sadece çekim eki (-lar, -de, -den, -i, -imiz, -di, -yor) almış sözcüklerin anlamı değişmez ve bu sözcükler basit sözcük olarak kalır (yolda, gözlerim).

SÖZCÜKTE YAPI: İSİM VE FİİL KÖKLERİ İLE YAPIM EKLERİ İsim Kökü ve Fiil Kökü Ayrımı 1. İsim (Ad) Kökü (-mak / -mek ALMAZ): Varlık, kavram ve duyguları karşılar: yol, göz, su, vatan, çift, taş, tuz 2. Fiil (Eylem) Kökü (-mak / -mek ALIR): İş, oluş ve hareket bildirir: yaz-, sev-, bil-, gör-, bak-, yürü- Yapım Ekleri ve Türemiş Sözcükler • Yapım Eki (-lı, -sız, -lık, -cı, -gi, -ıcı): Eklendiği kökün anlamını (bazen türünü) değiştirir. • göz + lük ➔ gözlük (Türemiş Sözcük) • çift + çi ➔ çiftçi | tuz + suz ➔ tuzsuz • bil- + gi ➔ bilgi | sev- + gi + li ➔ sevgili Yapım eki almamış sözcüklere «basit sözcük» denir (yollar).
🔍 Büyütmek için dokunun

Bağlantı İfadeleri, Söz Sanatları ve Yazma Uygulamaları

Konuşma ve yazılarımızda cümleler arasındaki anlam akışını sağlamak için bağlantı ve geçiş ifadeleri kullanılır: Düşüncenin yönünü değiştirenler (ama, fakat, lakin, ancak, oysa, buna rağmen), düşünceyi destekleyip açıklayanlar (ayrıca, üstelik, hatta, çünkü, özellikle) ve özetleyen/sonuç bildirenler (kısacası, özetle, sonuç olarak, böylece).

Metinlerde anlatımı zenginleştiren söz sanatları şunlardır: Aralarında ilgi bulunan iki varlıktan zayıf olanı güçlü olana benzetmeye benzetme (teşbih), insana ait özellikleri insan dışı varlıklara vermeye kişileştirme (teşhis), insan dışı varlıkları konuşturmaya konuşturma (intak) ve bir durumu olduğundan çok büyük ya da çok küçük göstermeye abartma (mübalağa) denir.

Yazma uygulamalarında kişi adlarından önce ve sonra gelen unvan, saygı ve rütbe sözleri büyük harfle başlar (Gazi Mustafa Kemal Paşa, Yüzbaşı Ali Bey). Belirli bir tarih bildiren ay ve gün adları büyük harfle yazılır (19 Mayıs 1919 Pazartesi). Diyaloglarda konuşma çizgisinden (—) önce açıklama cümlesinin sonuna iki nokta (:) konur.

BAĞLANTI İFADELERİ, SÖZ SANATLARI VE YAZIM-NOKTALAMA Bağlantı ve Geçiş İfadeleri • Düşünceyi Değiştirenler: ama, fakat, lakin, ancak, oysa • Neden-Sonuç / Destekleyen: çünkü, bu nedenle, ayrıca, üstelik • Özetleyen İfadeler: kısacası, özetle, sonuç olarak Söz Sanatları • Benzetme (Teşbih): «Güneş gibi parlayan gözler» • Kişileştirme (Teşhis): «Ağaçlar neşeyle selam verdi» • Konuşturma ve Abartma: İntak (konuşturma), Mübalağa Yazım ve Noktalama • Kişi adlarından önce ve sonra gelen unvanlar büyük yazılır: Gazi Mustafa Kemal Paşa • Karşılıklı konuşmalarda iki nokta (:), uzun çizgi (—) ve tırnak işareti (« ») kullanılır.
🔍 Büyütmek için dokunun

Örnekler

  1. Örnek 1Sığırtmaç Mustafa'nın hastanede yatarken bile Atatürk'ün gönderdiği parayı kabul etmeyip 'Ben cevizleri sattım, param var' demesi onun hangi kişilik özelliklerini gösterir?

    Cevabı göster

    Emeğinin karşılığı olmayan parayı almayacak kadar tokgözlü (kanaatkâr), dürüst, onurlu ve kendi ayakları üzerinde durmaya çalışan bir karaktere sahip olduğunu gösterir.

  2. Örnek 2'Bilgilendirici bir metin' ile 'Gazi Mustafa Kemal ve Sığırtmaç Mustafa' gibi öyküleyici bir metni yapı ve amaç yönünden karşılaştırınız.

    Cevabı göster

    Öyküleyici metin olayı okuyucuya yaşatmayı amaçlar; kişi, yer, zaman, olay örgüsü ile serim-düğüm-çözüm bölümlerinden oluşur. Bilgilendirici metin ise bilgi vermeyi amaçlar; nesnel veriler ve giriş-gelişme-sonuç bölümlerinden oluşur.

  3. Örnek 3'Yolcular, sevgili, koruluk, bakıcı, çiftlik, saygı' sözcüklerinin köklerini bularak isim kökü mü yoksa fiil kökü mü olduklarını belirleyiniz.

    Cevabı göster

    İsim kökleri (-mak/-mek almayanlar): yol (yolcular), koru (koruluk), çift (çiftlik). Fiil kökleri (-mak/-mek alanlar): sev- (sevgili), bak- (bakıcı), say- (saygı).

  4. Örnek 4'Ağaçlardaki kuşlar dallarda ötüyordu' cümlesindeki altı çizili sözcüklerle 'Ormancı sabah erkenden ağaçlık alana gitti' cümlesindeki sözcükleri yapım ve çekim eki bakımından inceleyiniz.

    Cevabı göster

    Birinci cümledeki 'ağaç-lar-da-ki, kuş-lar, dal-lar-da' sözcüklerinde 'ağaçlar, kuşlar, dallarda' yalnız çekim eki almıştır (basit). İkinci cümledeki 'orman-cı' (-cı yapım eki) ve 'ağaç-lık' (-lık yapım eki) ise anlamı değiştiği için türemiş sözcüktür.

  5. Örnek 5'Çiftlik yolu çok uzundu .......... küçük Mustafa yorulmadan yürüyordu; .......... Atatürk'e doğru yolu göstermek istiyordu.' cümlesinde boşluklara hangi bağlantı ifadeleri getirilmelidir?

    Cevabı göster

    Birinci boşluğa düşüncenin yönünü değiştiren 'ama / fakat / ancak'; ikinci boşluğa ise neden açıklayan 'çünkü' bağlantı ifadesi getirilmelidir.

  6. Örnek 6'Yalova'nın asırlık çınar ağaçları, Gazi Mustafa Kemal Paşa'yı görünce sevinçle eğilip: — Hoş geldiniz Paşa'm, dedi.' cümlesinde hangi söz sanatları kullanılmıştır?

    Cevabı göster

    Çınar ağaçlarına sevinme ve selamlama özelliği verildiği için 'kişileştirme (teşhis)', ağaçlar konuşturulduğu için de 'konuşturma (intak)' sanatı kullanılmıştır.

Kavram Kartları

1 / 8

Karta dokunarak arka yüzündeki açıklamayı görün; yön tuşlarıyla kartlar arasında geçiş yapın.

Etkinlikler

Soruları çözün; her cevaptan sonra doğru mu yanlış mı olduğunu hemen göreceksiniz.

  1. 1Aşağıdaki cümlelerde altı çizili olarak verilen sözcüklerden hangisinin kökü «fiil (eylem) kökü» özelliğindedir?

  2. 2Aşağıdaki sözcüklerden hangisi yapım eki alarak yeni bir anlam kazanmış «türemiş sözcük» örneği değildir?

  3. 3«Sığırtmaç Mustafa çok zayıf ve hastaydı .......... hiçbir şeye boyun eğmeyen vakur ve onurlu bir duruşu vardı.» cümlesinde boş bırakılan yere hangi bağlantı ifadesi getirilmelidir?

  4. 4Yazım kurallarına göre aşağıdaki cümlelerin hangisinde büyük harflerin kullanımıyla ilgili bir yanlışlık yapılmıştır?

  5. 5Aşağıdaki ifadelerin doğru (D) ya da yanlış (Y) olduğunu belirleyiniz.

    • Sonuna '-mak / -mek' mastar eki getirilebilen ve iş, oluş, hareket bildiren köklere fiil kökü denir.
    • 'Simitçi' ve 'suluk' sözcükleri yapım eki alarak yeni anlam kazanmış türemiş sözcüklerdir.
    • 'Kısacası, özetle, sonuç olarak' ifadeleri cümlede düşüncenin yönünü değiştiren geçiş ifadeleridir.
    • Öyküleyici metinler serim, düğüm ve çözüm bölümlerinden oluşurken; şiirler dize ve dörtlüklerden oluşur.
    • 'Balıkçılar' sözcüğünün anlamlı en küçük parçası (kökü) tatlı bir besin olan 'bal' sözcüğüdür.

  6. 6Aşağıdaki dil bilgisi ve metin kavramlarını uygun örneklerle eşleştiriniz.

    Soldan bir öğeye, sonra sağdaki eşine dokunun.

  7. 7Aşağıdaki cümlelerde boş bırakılan yerleri uygun kavramlarla tamamlayınız.

    1. Bir sözcüğün bütün ekleri çıkarıldıktan sonra kalan anlamlı en küçük parçasına adı verilir.
    2. Varlık ve kavramları karşılayan, sonuna '-mak / -mek' eki alamayan köklere kökü denir.
    3. Eklendiği sözcüğün anlamını veya türünü değiştirerek yeni kelime türeten eklere eki denir.
    4. İnsana ait konuşma yeteneğinin insan dışı varlıklara verilmesiyle yapılan söz sanatına denir.
    5. Karşılıklı konuşmalarda konuşma çizgisinden önceki açıklama cümlesinin sonuna nokta konur.

  8. 8«Gazi Mustafa Kemal, küçük çobanın dürüstlüğünü çok sevdi; çünkü çocuk kendi emeğiyle kazandığı parayı yeterli görüyordu.» cümlesindeki «çobanın, dürüstlüğünü, sevdi, kazandığı, görüyordu» sözcüklerinden iki isim köklü ve iki fiil köklü sözcüğü seçerek kök ve eklerini çözümleyiniz.

Kısaca

  • Metin Çözümleme ve Karşılaştırma: Gazi Mustafa Kemal'in alçakgönüllülüğü ve eğitime verdiği önem ile Sığırtmaç Mustafa'nın tokgözlülüğü ve dürüstlüğü; öyküleyici metin yapısıyla (serim-düğüm-çözüm) anlatılmıştır.
  • İsim ve Fiil Kökleri: Sözcüğün anlamlı en küçük parçası köktür; '-mak/-mek' alamayan kökler isim kökü (yol, göz, vatan), '-mak/-mek' alabilen kökler fiil köküdür (sev-, bil-, yaz-).
  • Yapım ve Çekim Ekleri: Eklendiği kökün anlamını değiştiren ekler yapım eki (göz-lük, çift-çi, bil-gi), anlamı değiştirmeyen ekler ise çekim ekidir (yol-lar-da).
  • Bağlantı İfadeleri ve Söz Sanatları: Ama, fakat, ancak düşünceyi değiştirir; çünkü gerekçe bildirir; kısacası, özetle sonucu özetler. Benzetme, kişileştirme ve konuşturma anlatımı zenginleştirir.
  • Yazım ve Noktalama: Özel adlarla kullanılan unvanlar (Gazi Mustafa Kemal Paşa) ve belirli tarihlerdeki ay/gün adları büyük yazılır; diyaloglarda iki nokta (:) ve konuşma çizgisi (—) kullanılır.

Bu dersin öteki kaynakları