Sinir Sistemi: Merkezi Sinir Sistemi (Beyin, Beyincik, Omurilik Soğanı, Omurilik) ve Çevresel Sinir Sisteminin Yapısı ve Görevleri
FB.6.3.6.a: Vücudumuzdaki sistemlerin eş güdümlü çalışmasını sağlayan sinir sistemini merkezi ve çevresel sinir sistemi olarak sınıflandırabilme · FB.6.3.6.b: Merkezi sinir sistemini oluşturan beyin, beyincik, omurilik soğanı ve omurilik yapılarını model üzerinde inceleyerek görevlerini ayırt edebilme · FB.6.3.6.c: Çevresel sinir sisteminin uyartı iletimindeki rolünü ve omurilik tarafından yönetilen doğuştan/sonradan kazanılan refleksleri açıklayabilme
- Sinir sistemi, merkezi sinir sistemi (beyin, beyincik, omurilik soğanı, omurilik) ve vücudu ağ gibi saran çevresel sinir sisteminden oluşur.
- Beyin; öğrenme, hafıza, beş duyu, istemli hareketler ile açlık-susuzluk ve kan basıncını yönetir. Beyincik yarım daire kanallarıyla dengeyi sağlar; omurilik soğanı («hayat düğümü») iç organları ve yutma-hapşırma-öksürmeyi yönetir.
- Omurilik beyin ile organlar arasında uyartı iletir ve refleksleri yönetir: İğne batan elin çekilmesi doğuştan gelen refleks; yüzme, bisiklet sürme ve limon görünce ağzın sulanması ise sonradan kazanılan reflekstir.
Sol sütundaki merkezi sinir sistemi yapılarını sağ sütundaki temel görevleriyle eşleştiriniz.
Sinir sisteminin yapısı, görevleri ve reflekslerle ilgili ifadelerden doğru olanlara D, yanlış olanlara Y kutusunu işaretleyiniz.
| D | Y | |
| Kan basıncının ve vücut sıcaklığının ayarlanması kafatası içindeki beynin görevleri arasındadır. | ✓ | |
| Beyinciği zarar gören bir kuşun kanatları sağlam olsa bile dengeli biçimde uçması mümkün değildir. | ✓ | |
| Yeni doğan bir bebeğin annesini emmesi ve parlak ışıkta göz bebeğinin küçülmesi sonradan kazanılan reflekstir. | ✓ | |
| Bir çocuk bisiklet sürmeyi ilk kez öğrenirken beyin, öğrendikten sonra otomatik sürerken omurilik görev yapar. | ✓ | |
| Öksürme, yutma ve çiğneme olayları omurga içindeki omurilik tarafından kontrol edilir. | ✓ |
Cümlelerdeki boşlukları kutuda verilen uygun fen bilimleri kavramlarıyla tamamlayınız.
- Duyu organlarındaki almaçlarla alınan uyarıların sinir hücrelerinde taşınan mesaj biçimine uyartı denir.
- Solunum ve dolaşım gibi hayati iç sistemleri yönettiği için omurilik soğanına hayat düğümü adı verilir.
- Merkezi sinir sistemi ile organlar arasındaki iletişimi sağlayan sinir ağına çevresel sinir sistemi denir.
- Uyarılara karşı omurilik kontrolünde düşünülmeden verilen ani ve istemsiz tepkilere refleks denir.
Görseldeki merkezi sinir sistemi şemasında K, L, M ve N ile gösterilen bölümlerin görevleriyle ilgili aşağıdaki
- AK (Beyin): Yutma, öksürme, hapşırma ve kusma olaylarını doğrudan yönetir.
- BL (Beyincik): Kulaktaki yarım daire kanallarıyla birlikte vücut dengesini sağlar.
- CM (Omurilik Soğanı): İğne batan elin hızla çekilmesi refleksini tek başına yönetir.
- DN (Omurilik): Acıkma, susama, uyku ve uyanıklık durumlarını tek başına düzenler.
Görseldeki günlük yaşam olaylarını inceleyerek tablodaki eksik yönetici merkez ve davranış türü hücrelerini tamamlayınız. İlk satır örnektir.
| Günlük Yaşam Olayı | Yöneten Sinir Merkezi | Davranış Özelliği |
|---|---|---|
| 1. Satrançta hamle düşünüp taş oynamak | Beyin | İstemli ve bilinçli hareket |
| 2. İp cambazının tel üzerinde dengede yürümesi | Beyincik | Kas uyumu ve hareket dengesi |
| 3. Tozlu ortamda istemsizce hapşırmak | Omurilik soğanı | Yaşamsal iç refleks |
| 4. Sıcak ütüye değen eli aniden çekmek | Omurilik | Doğuştan gelen (kalıtsal) refleks |
Görseldeki deney gözlem kartında eline diken batan bir kişinin neden önce elini hızla çektiği, acıyı ise bir saniye sonra hissettiğini açıklayınız.
Görseldeki dört refleks kartından hangileri sonradan kazanılan (öğrenilen / şartlı) refleks grubunda yer alır?
- AI ve II. kartlar (İğne batması ve göz bebeği küçülmesi)
- BI ve III. kartlar (İğne batması ve limon görünce ağzın sulanması)
- CII ve IV. kartlar (Göz bebeği küçülmesi ve örgü örmek)
- DIII ve IV. kartlar (Limon görünce ağzın sulanması ve örgü örmek)
Görseldeki klinik gözlem tablosunda X, Y ve Z bölgeleri geçici olarak etkilenen üç hastanın belirtileri verilmiştir. Buna göre X, Y ve Z
- AX: Beyin — Y: Beyincik — Z: Omurilik
- BX: Beyincik — Y: Beyin — Z: Omurilik soğanı
- CX: Omurilik — Y: Beyincik — Z: Beyin
- DX: Beyin — Y: Omurilik — Z: Beyincik
İpuçlarındaki kavramları kutulara yazınız. Numaralı harflerle “uyarıya karşı omurilik kontrolünde düşünülmeden verilen ani tepki” kavramını bulunuz.
Turuncu kutulardaki harfler yukarıdan aşağıya: REFLEKS
Görseldeki futbol maçı anında kalecinin üzerine gelen topu görüp zıplayarak tutması ve nefes alışverişinin hızlanması sürecinde görev yapan merkezler
- ATopu görme: Beyincik — Havada dengede kalma: Beyin — Nefes alışverişi: Omurilik
- BTopu görme: Beyin — Havada dengede kalma: Beyincik — Nefes alışverişi: Omurilik soğanı
- CTopu görme: Omurilik — Havada dengede kalma: Omurilik soğanı — Nefes alışverişi: Beyin
- DTopu görme: Beyin — Havada dengede kalma: Omurilik — Nefes alışverişi: Beyincik
Görselde verilen “Çalan Kapı Zilini Duyup Kapıyı Açma” sürecindeki uyartı iletim basamaklarını gerçekleşme sırasına göre
- 3Beynin gelen uyartıyı değerlendirerek «kapı çaldı, açmalıyım» cevabını (emir mesajını) oluşturması
- 1Kapı zilinden yayılan ses dalgalarının (uyarının) kulaktaki duyu almaçları tarafından algılanması
- 4Cevabın çevresel sinirlerle kol ve bacak kaslarına iletilmesi sonucunda kapının açılması (tepki)
- 2Almaçların uyarıyı uyartı mesajına dönüştürerek çevresel sinirlerle kafatasındaki beyne taşıması
Görseldeki “Bisiklet Sürme Süreci” kartını inceleyerek, bir çocuğun bisiklet sürmeyi ilk kez öğrenirken ve ustalaştıktan sonra hangi sinir