Güneş Sistemi Modeli, Güneş ve Ay Tutulmaları
FB.6.1.2. Güneş sistemi ile ilgili bilimsel model oluşturabilme · FB.6.1.3. Güneş ve Ay tutulması ile ilgili bilimsel çıkarım yapabilme
- Bilimsel model oluşturma; problemi tanımlama, araştırma ve veri toplama, çözüm geliştirme, modeli kurup test etme, kanıtlarla iyileştirme ve sunum adımlarını izler.
- Telif hakkı eser ve modelin kullanımını korur; patent hakkı ise buluşu üretme, kullanma ve satma hakkıdır (Türk Patent ve Marka Kurumu verir).
- Güneş tutulmasında sıralama Güneş – Ay – Dünya’dır; yeni ay evresinde, gündüz ve Ay’ın gölgesinin düştüğü dar bölgede filtreli gözlükle izlenir.
- Ay tutulmasında sıralama Güneş – Dünya – Ay’dır; dolunay evresinde, gece, geniş alanda ve Güneş tutulmasına göre daha uzun süre gözlemlenir.
Sol sütundaki kavram ve bilim insanlarını sağ sütundaki açıklamalarla eşleştiriniz.
Cümlelerdeki boşlukları kutuda verilen uygun kavramlarla tamamlayınız.
- Güneş tutulması sırasında Ay yeniay evresinde bulunur.
- Ay tutulması sırasında Ay dolunay evresinde gözlemlenir.
- Ülkemizde buluşlara patent belgesini Türk Patent Kurumu verir.
- Modelde Mars ile Jüpiter arasına asteroit kuşağı yerleştirilir.
Görseldeki karanlık sınıf deneyinde el feneri, büyük köpük küre ve küçük köpük küre aynı hizadadır. Bu düzenek hangi tutulmayı modeller ve küçük kürenin gölgesi nereye düşer?
Görseldeki K ve L tutulma şemaları incelendiğinde aşağıdaki çıkarımlardan hangisi yanlıştır?
- AK şeması Güneş tutulmasını gösterir ve Ay yeni ay evresindedir.
- BL şemasında Ay, Dünya’nın gölgesinde kaldığı için bir süre parlak görünmez.
- CK olayında Ay ile Güneş arasındaki uzaklık, Dünya ile Güneş arasındaki uzaklıktan fazladır.
- DL olayı gece gözlemlenir ve K olayına göre Dünya’da daha geniş bir alandan izlenir.
Model oluşturma ve tutulmalarla ilgili ifadelerden doğru olanlara D, yanlış olanlara Y kutusunu işaretleyiniz.
| D | Y | |
| Güneş ve Ay tutulmaları ışığın doğrusal yayılması sonucunda oluşan gölge olaylarıdır. | ✓ | |
| Bettânî, bir yılın süresini günümüzdeki gerçek değere çok yakın biçimde hesaplamıştır. | ✓ | |
| Güneş sistemi modelinde malzeme seçilirken yeniden kullanılabilen atık malzemeler tercih edilmelidir. | ✓ | |
| Güneş tutulması Dünya’nın gündüzü yaşayan her noktasından aynı anda gözlemlenebilir. | ✓ | |
| Model test edildiğinde bir sorun görülürse model yeni kanıtlara göre geliştirilir ve raporlanır. | ✓ |
Görseldeki Güneş sistemi modeli kontrol listesinde hangi maddenin karşısındaki değerlendirme bilimsel açıdan hatalıdır?
- A1. madde — Gezegenlerin Güneş’e yakınlık sırasına göre dizilmesi
- B2. madde — Gezegenlerin büyüklük (hacim) farklarının modele yansıtılması
- C3. madde — Asteroit kuşağının Dünya ile Mars arasına yerleştirilmesi
- D4. madde — Halkası bulunan gaz devi gezegenlere halka eklenmesi
Görseldeki karşılaştırma kartından yararlanarak Güneş tutulması ve Ay tutulması tablosundaki boşlukları doldurunuz. İlk satır örnektir.
| Karşılaştırma Ölçütü | Güneş Tutulması | Ay Tutulması |
|---|---|---|
| Ortada bulunan gök cismi | Ay | Dünya |
| Gerçekleştiği Ay evresi | Yeni ay | Dolunay |
| Gözlemlendiği zaman dilimi | Gündüz | Gece |
| Gözlem alanı ve süresi | Dar alan, kısa süre | Geniş alan, uzun süre |
Görselde verilen bilimsel bir model oluşturma basamaklarını gerçekleşme sırasına göre 1’den 4’e kadar numaralandırınız.
- 3Oluşturulan modeli test edip tespit edilen sorunları yeni kanıtlara göre geliştirmek
- 4Amacına uygun hâle gelen modelin proje raporuyla birlikte sınıfta sunumunu yapmak
- 1Problemi tanımlayıp önceki çalışmaları inceleyerek araştırma ve veri toplamak
- 2Verileri değerlendirerek çözüm yolları geliştirmek ve en uygun olanıyla modeli kurmak
Görseldeki bilim tarihi kartlarında yer alan Fergani ve Bettânî’nin astronomi bilimine yaptığı ortak katkıyı ve Bettânî’nin yıl hesabı başarısını yazınız.
Görseldeki afişte “Özgün Güneş Sistemi Modelimi Nasıl Korurum?” sorusu yer almaktadır. Telif hakkı ile patent hakkı arasındaki farkı belirterek yanıtlayınız.
Görselde Türkiye’de gözlemlenen 29 Mart 2006 tam Güneş tutulması bilgi kartı verilmiştir. Yalnızca bu karttaki bilgilere dayanarak aşağıdakilerden hangisine ulaşılamaz?
- AAy’ın gölgesi yurdumuzda yalnızca belirli bir hat üzerindeki şehirlerden gözlemlenmiştir.
- BTam tutulma süresi birkaç dakikayla sınırlı kalmış ve gölge hızla yer değiştirmiştir.
- CYurdumuzda geçmişte izlenen ve gelecekte izlenecek başka tam Güneş tutulmaları da vardır.
- DAntalya ve Ordu’da aynı gece dolunay evresinde tam Ay tutulması da gerçekleşmiştir.
Görseldeki gök cismi uzaklık grafiğinde K ve L zamanlarında Dünya ile Ay’ın Güneş’e olan uzaklıkları gösterilmiştir. Hangi zaman diliminde Ay tutulması gerçekleşebilir?
- AK zamanında; çünkü Ay, Güneş’e Dünya’dan daha yakın konumdadır.
- BL zamanında; çünkü Dünya, Güneş ile Ay’ın tam arasında yer almaktadır.
- CHer iki zamanda da; çünkü gök cisimlerinin sırası tutulma türünü etkilemez.
- DHiçbirinde; çünkü tutulma sırasında Dünya ve Ay’ın Güneş’e uzaklığı eşit olur.
İpuçlarına karşılık gelen kavramları kutulara yazınız. Numaralı harflerle tutulmaların oluşmasını sağlayan temel optik olayı bulunuz.
Turuncu kutulardaki harfler yukarıdan aşağıya: GÖLGE
Bir öğrenci hazırladığı Güneş sistemi modelini test ettiğinde iç gezegenler ile dış gezegenlerin hacimlerini birbirine eşit yaptığını fark ediyor. Bilimsel modelleme sürecine göre öğrenci hangi adımı uygulamalıdır?
- AHatayı görmezden gelerek modeli doğrudan bilim şenliğinde sunmalıdır.
- BGezegenlerin hacim oranlarını bilimsel verilere göre düzeltip proje raporuna işlemelidir.
- CModeldeki tüm gezegenleri çıkarıp yalnızca Güneş ve Ay’ı bırakmalıdır.
- DDiğer grupların modellerini incelemeden çalışmayı tamamen sonlandırmalıdır.