İçeriğe geç

6. sınıf · Fen Bilimleri · 2. hafta (21-25 Eylül 2026)

Güneş Sistemi Modeli, Güneş ve Ay Tutulmaları

Güneş Sistemi ve Tutulmalar teması · Konu özeti

Etkinlikler
Bu hafta

Geçen hafta Güneş sistemindeki gezegenleri tanıdık. Bu hafta öğrendiklerimizi bir modele dönüştürmeyi ve bir modelin hangi adımlarla oluşturulduğunu öğreneceğiz. Sonra Güneş, Dünya ve Ay aynı hizaya geldiğinde gerçekleşen Güneş ve Ay tutulmalarını inceleyecek, iki tutulmayı birbiriyle karşılaştıracağız.

Bilimsel model nasıl oluşturulur?

Bir modeli oluştururken belirli adımları sırayla izleriz. İlk olarak problemi tanımlarız. Sonra problemle ilgili araştırma yapar, önceki çalışmaları inceler ve veri toplarız. Topladığımız verileri değerlendirerek çözüm yolları geliştiririz.

Çözüm yollarını birbiriyle karşılaştırıp en uygun olanı seçer ve modeli oluştururuz. Ardından modeli test ederiz. Modelde bir problem varsa bunu tespit eder, modeli yeni kanıtlara göre geliştiririz. Model amacına uygun hâle geldiğinde sunumunu yaparız.

Model geliştirilirken denemeler yapılır; bu denemelerde elde edilen veriler ve gözlemler kaydedilir. Hazırlanan model arkadaşlarımıza sunulabilir, onların modelleriyle karşılaştırılabilir ve bilim şenliği ya da sergi gibi etkinliklerde yeniden sunulmak üzere saklanabilir.

1Problemitanımla2Araştır,veri topla3Çözüm yollarıgeliştir4En uygununuseç, oluştur5Modelitest et6Sorun varsageliştir7SunumunuyapHazırlıkModel ve testSunum

Güneş sistemi modeli tasarlama

Güneş sistemi modelini üç ya da dört kişilik gruplarla tasarlarız. Önce bilimsel kaynaklardan araştırma yapar, modelimizin tasarımını A4 kâğıdına hazırladığımız proje raporuna çizeriz.

Modelde kullanacağımız malzemeleri grupça belirler ve proje raporuna yazarız. Koli kartonu, oyun hamuru, küçük taş parçaları, kullanılmış kâğıtlar, koli bandı ve sıvı yapıştırıcı bu malzemelerden bazılarıdır. Malzeme seçerken kullanım dışı kalmış, yeniden kullanılabilen ve kolay ulaşılabilen atık malzemeleri tercih ederiz.

Yapım aşamasını planlar, görevleri paylaşırız. Planımıza bağlı kalarak çalışır, gerektiğinde birbirimize destek oluruz. Modelimiz bittiğinde onu diğer grupların modelleriyle karşılaştırır, bilimsel kaynaklardan yararlanarak uygunluğunu kontrol eder ve öğretmenimizden geri bildirim alırız. Eksik ya da hatalı bir yer varsa düzeltir, yaptığımız düzeltmeleri ve modelin son hâlini proje raporuna ekleriz. Son olarak modelimizi sunar, diğer grupların sunumlarını izleriz.

Güneş tutulması

Güneş, Dünya ve Ay bazı zamanlarda aynı hizaya gelir. Bu hizada Ay, Güneş ile Dünya'nın arasında bulunuyorsa Ay'ın gölgesi Dünya üzerindeki bir bölgeye düşer. Bu olaya Güneş tutulması denir.

Güneş tutulması yalnızca Ay'ın gölgesinin düştüğü bölgeden gözlemlenir; Dünya'nın her yerinden aynı anda görülemez. Bu yüzden Güneş tutulması, Ay tutulmasına göre daha dar bir alanda gözlemlenir. Güneş tutulması gündüz gözlemlenebilen bir olaydır.

Güneş tutulması Ay'ın yeni ay evresinde gerçekleşir; ancak her yeni ay evresinde Güneş tutulması olmaz.

Yurdumuzda 29 Mart 2006'da yaklaşık 4 dakika süren bir tam Güneş tutulması gözlemlendi. Tutulma gölgesi Antalya kıyısından yurdumuza girdi ve saatte yaklaşık 3250 km hızla Ordu'ya kadar uzanan bir hat boyunca ilerledi. Yurdumuzda bundan önce 11 Ağustos 1999'da da tam Güneş tutulması yaşanmıştı; bir sonraki tam Güneş tutulması 30 Nisan 2060'ta izlenebilecek.

GüneşAyDünyaAy'ın gölgesiGölgenin düştüğübölgeden görülürYeni ay evresiGündüz gözlenirAy tutulmasından dar alanda görülürÖlçekli değildir.

Ay tutulması

Güneş, Dünya ve Ay aynı hizadayken Dünya, Güneş ile Ay'ın arasında yer alıyorsa Ay tutulması gerçekleşir. Bu durumda Ay, Dünya'nın gölgesinde kalır ve bir süreliğine parlak görünmez.

Ay tutulması Ay'ın dolunay evresinde gerçekleşir ve gece gözlemlenir. Ancak her dolunay evresinde Ay tutulması olmaz.

Ay tutulması, Güneş tutulmasına göre daha uzun sürer ve Dünya üzerinde daha geniş bir alanda gözlemlenir.

GüneşDünyaAyDünya'nın gölgesiDolunay evresiGece gözlenirGeniş alandaDaha uzun sürerAy, Dünya'nın gölgesinde kalır ve bir süre parlak görünmez.Ölçekli değildir.

Güneş ve Ay tutulmasını karşılaştırma

İki tutulmayı karşılaştırırken gök cisimlerinin sıralanışına bakarız. Güneş tutulmasında sıralama Güneş, Ay, Dünya biçimindedir; Ay ortadadır. Ay tutulmasında ise sıralama Güneş, Dünya, Ay biçimindedir; Dünya ortadadır.

Sıralamadan başka sonuçlar da çıkarabiliriz. Güneş tutulmasında Ay, Güneş'e Dünya'dan daha yakındır. Ay tutulmasında ise Ay ile Güneş arasındaki uzaklık, Dünya ile Güneş arasındaki uzaklıktan fazladır.

Tutulmanın gündüz mü gece mi gözlemlendiği, Ay'ın hangi evrede olduğu, gölgenin kime ait olduğu ve tutulmanın ne kadar geniş bir alandan izlendiği de iki tutulmayı ayırt etmemizi sağlar.

Güneş tutulmasıAy tutulmasıSıralamaGüneş – Ay – DünyaGüneş – Dünya – AyOrtadakiAyDünyaGölgeAy'ın gölgesi Dünya'yaAy, Dünya'nın gölgesindeAy'ın evresiYeni ayDolunayZamanGündüzGeceGözlem alanıDaha darDaha genişSüreDaha kısaDaha uzun

Tutulmaları modelleme ve bilim insanları

Tutulmaları sınıfta da modelleyebiliriz. Bunun için sınıfı olabildiğince karartır, seçtiğimiz malzemeleri tutulmayı temsil edecek biçimde sıralar ve düzeneği gözlemleriz. Tutulma modeli için el feneri, karton kutu, oyun hamuru, köpük küreler, kullanılmış kâğıtlar, koli bandı ve sıvı yapıştırıcı kullanılabilir. Güneş, Dünya ve Ay'ı temsil eden maskeler takarak tutulmaları canlandırabiliriz de.

Türk-İslam bilim insanı Fergani 800'lü yıllarda kendisinden önceki bilim insanlarının çalışmalarını incelemiştir. “Astronominin Özeti ve Göksel Hareketlerin İlkeleri” adlı kitabında Ay tutulmasını, Güneş tutulmasını ve tutulma zamanlarını ele almış; tutulma zamanlarını belirlemeye yönelik yöntemler geliştirmiştir.

Bettânî (855-929), Güneş tutulmasının halka şeklinde olabileceği sonucunu çıkarmıştır. Ay'ın ve bazı gezegenlerin yörüngelerinin hesaplanmasındaki hataları bulup düzeltmiştir. Hesaplarına ve gözlemlerine dayanarak bir yılın 365 gün 5 saat 46 dakika 24 saniye olduğunu söylemiştir; bu değer, 365 gün 5 saat 48 dakika 46 saniye olan gerçek değere çok yakındır.

Örnekler

  1. Örnek 1Aşağıdaki model oluşturma adımlarını doğru sıraya koyunuz: Modeli test etmek / Problemi tanımlamak / Sunum yapmak / Araştırma yapıp veri toplamak / En uygun çözümü seçip modeli oluşturmak / Çözüm yolları geliştirmek

    Cevabı göster

    1. Problemi tanımlamak 2. Araştırma yapıp veri toplamak 3. Çözüm yolları geliştirmek 4. En uygun çözümü seçip modeli oluşturmak 5. Modeli test etmek (problem varsa yeni kanıtlara göre geliştirmek) 6. Sunum yapmak

  2. Örnek 2Telif hakkı ile patent hakkı arasındaki farkı açıklayınız.

    Cevabı göster

    Telif hakkı; bilgi, düşünce, sanat eseri ve modelin kullanılmasıyla ilgili hukuken sağlanan haktır. Patent hakkı ise buluş yapan kişiye ürünü üretme, kullanma ve satma hakkı verir.

  3. Örnek 3Güneş tutulması sırasında Güneş, Dünya ve Ay nasıl sıralanır? Bu sırada kimin gölgesi nereye düşer?

    Cevabı göster

    Sıralama Güneş, Ay, Dünya biçimindedir; Ay, Güneş ile Dünya'nın arasındadır. Ay'ın gölgesi Dünya üzerindeki bir bölgeye düşer.

  4. Örnek 4Elif, gece gökyüzüne baktığında dolunay evresindeki Ay'ın bir süreliğine parlaklığını kaybettiğini gözlemliyor. Elif hangi tutulmayı gözlemlemiştir? Bu sırada Ay'a ne olmuştur?

    Cevabı göster

    Elif Ay tutulmasını gözlemlemiştir. Tutulma gece gözlemlenmiş ve Ay dolunay evresindedir. Dünya, Güneş ile Ay'ın arasına girdiği için Ay, Dünya'nın gölgesinde kalmış ve bir süre parlak görünmemiştir.

  5. Örnek 5Güneş tutulmasının Dünya'nın her yerinden aynı anda gözlemlenememesinin nedeni nedir?

    Cevabı göster

    Güneş tutulmasında Ay'ın gölgesi Dünya'nın yalnızca bir bölgesine düşer. Tutulma yalnız bu bölgeden gözlemlenir; bu yüzden Güneş tutulması Ay tutulmasına göre daha dar bir alanda görülür.

  6. Örnek 6Bir grup, karanlık sınıfta el fenerini Güneş, büyük köpük küreyi Dünya, küçük köpük küreyi Ay olarak kullanıyor. Küçük küreyi el feneri ile büyük kürenin tam arasına yerleştiriyorlar. Bu düzenek hangi tutulmayı modellemektedir? Gerekçenizi yazınız.

    Cevabı göster

    Düzenek Güneş tutulmasını modellemektedir. Ay'ı temsil eden küçük küre, Güneş ile Dünya'nın arasındadır; küçük kürenin gölgesi büyük kürenin bir bölgesine düşer. Bu düzenekte Ay, Güneş'e Dünya'dan daha yakındır.

Etkinlikler

Soruları çözün; her cevaptan sonra doğru mu yanlış mı olduğunu hemen göreceksiniz.

  1. 1Bir model oluşturulurken ilk olarak hangisi yapılır?

  2. 2Ay tutulması sırasında aşağıdakilerden hangisi gerçekleşir?

  3. 3Güneş tutulmasının gözlemlenmesiyle ilgili hangisi doğrudur?

  4. 4Güneş, Dünya ve Ay aynı hizadadır. Ay ile Güneş arasındaki uzaklık, Dünya ile Güneş arasındaki uzaklıktan fazladır. Bu durumda hangi tutulma gerçekleşebilir?

  5. 5Aşağıdaki ifadeler doğru mu, yanlış mı?

    • Her yeni ay evresinde Güneş tutulması gerçekleşir.
    • Ay tutulması, Güneş tutulmasına göre daha uzun sürer.
    • Ay tutulması dolunay evresinde ve gece gözlemlenir.
    • Modelde bir problem tespit edilirse model yeni kanıtlara göre geliştirilir.
    • Telif hakkı, buluş yapan kişinin ürünü üretme, kullanma ve satma hakkıdır.

  6. 6Kavramları ve kişileri uygun açıklamalarla eşleştiriniz.

    Soldan bir öğeye, sonra sağdaki eşine dokunun.

  7. 7Kelimeleri uygun boşluklara yerleştiriniz. Bir kelime artacak.

    1. Güneş tutulması Ay'ın evresinde gerçekleşir.
    2. Ay tutulması Ay'ın evresinde gerçekleşir.
    3. Güneş tutulması, Ay tutulmasına göre daha bir alanda gözlemlenir.

  8. 8Elinizde bir el feneri, büyük bir köpük küre ve küçük bir köpük küre var. Ay tutulmasını nasıl modellersiniz? Modelinizin doğru olup olmadığını nasıl anlarsınız?

Kısaca

  • Bir model; problemi tanımlama, araştırma yapıp veri toplama, çözüm yolları geliştirme, en uygun çözümü seçip modeli oluşturma, test etme ve gerekirse geliştirme, son olarak sunma adımlarıyla oluşturulur.
  • Telif hakkı bir modelin ya da eserin kullanılmasıyla, patent hakkı ise buluşu üretme, kullanma ve satmayla ilgilidir.
  • Güneş tutulmasında Ay, Güneş ile Dünya'nın arasına girer ve Ay'ın gölgesi Dünya'da bir bölgeye düşer; tutulma yeni ay evresinde, gündüz ve dar bir alanda gözlemlenir.
  • Ay tutulmasında Dünya, Güneş ile Ay'ın arasındadır ve Ay, Dünya'nın gölgesinde kalır; tutulma dolunay evresinde, gece ve geniş bir alanda gözlemlenir, Güneş tutulmasından uzun sürer.
  • Güneş tutulmasını çıplak gözle izlemek gözlere zarar verir; Fergani ve Bettânî tutulmalar üzerine önemli çalışmalar yapmıştır.

Bu dersin öteki kaynakları