Güneş ve Ay Tutulmaları
FB.6.1.3. Güneş ve Ay tutulması ile ilgili bilimsel çıkarım yapabilme · FB.6.1.4. Güneş ve Ay tutulması ile ilgili bilimsel model oluşturabilme
- Tutulma bilgileri güvenilir kaynaklardan toplanır; ülkemizdeki ve dünyadaki en son ile en yakın tarihler kaydedilir.
- Güneş tutulmasında el feneri, küçük top (Ay) ve büyük top (Dünya); Ay tutulmasında el feneri, büyük top ve küçük top aynı hizaya dizilir.
- Ortadaki malzeme gölgeyi oluşturan cisimdir; iki tutulma arasında Güneş yerinde kalır, Ay ile Dünya yer değiştirir.
- Model kontrolünde ortadaki malzemeye, hizaya ve Dünya topunun Ay’dan büyük olmasına bakılır. Takıyyüddin, Zerkâle ve Dilhan Eryurt astronomiye katkı sağlamıştır.
İfadeleri tutulmalar konusundaki kavram ve bilginlerle eşleştiriniz.
Boşlukları kutudaki uygun sözcüklerle doldurunuz.
- Tutulma modelinde Güneş’i temsil etmek için el feneri kullanılır.
- Gölgenin net görülmesi için gözlem sırasında sınıf karartılır.
- İstanbul Gözlemevini kurarak astronomiye katkı yapan bilgin Takıyyüddin’dir.
- Dilhan Eryurt başarılı çalışmalarıyla Apollo Başarı Ödülü almıştır.
- Üç malzeme aynı hizaya dizilmezse beklenen gölge top üzerine düşmez.
Görseldeki rol metni kartlarına göre K ve L maskeleri hangi gök cisimlerini temsil etmektedir? İki tutulma arasında nasıl hareket ederler?
Görselde karanlık bir sınıfta kurulan K ve L tutulma düzenekleri verilmiştir. Bu iki düzenekle ilgili aşağıdakilerden hangisi doğrudur?
- AK düzeneği Ay tutulmasını, L ise Güneş tutulmasını temsil eder.
- BK’de ortadaki küçük top Ay’ı, L’de ortadaki büyük top Dünya’yı temsil eder.
- CK’den L’ye geçilirken el feneri ile büyük topun yeri değiştirilmiştir.
- DHer iki düzenekte de uzaklık ve büyüklük gerçek değerlerle aynıdır.
Doğru olan ifadelerin yanındaki D kutusunu, yanlış olanların yanındaki Y kutusunu işaretleyiniz.
| D | Y | |
| Ülkemizdeki ve dünyadaki en son ile en yakın tutulma tarihleri güvenilir kaynaklardan bulunur. | ✓ | |
| Güneş tutulması modelinde Dünya’yı temsil eden büyük top, fener ile küçük top arasına konur. | ✓ | |
| Tutulma modelinde topların büyüklüğü ve aralarındaki mesafe gerçek değerleri birebir yansıtmaz. | ✓ | |
| Endülüs’te yaşayan Zerkâle, bazı gezegenlerin yörüngelerinin eliptik olduğu fikrini sunmuştur. | ✓ | |
| Maskeli rol canlandırmasında Güneş’i temsil eden öğrenci iki tutulma arasında hizanın sonuna geçer. | ✓ |
Görselde dört grubun kurduğu tutulma modelleri ve altlarındaki değerlendirme notları verilmiştir. Buna göre hangi grubun modeline ait değerlendirme notu yanlıştır?
- A1. grup — Güneş tutulması için sıra, hiza ve top boyları uygundur.
- B2. grup — Küçük top aynı doğrultuda olmadığından gölge oluşmamıştır.
- C3. grup — Dünya topu Ay’dan küçük seçildiği hâlde doğru sayılmıştır.
- D4. grup — Güneş tutulmasında küçük top yerine büyük top ortaya konmuştur.
Görseldeki kayıt diyagramını Ay tutulması model çalışmasına uygun olarak doldurmak için tabloyu tamamlayınız.
| Diyagram Bölümü | Ay Tutulması Karşılığı | Bölümün Rolü |
|---|---|---|
| 1. Önceden bilinenler | Ay, Dünya çevresinde dolanır. | Temel bilgiyi hatırlatmak |
| 2. Malzemeler | El feneri, büyük ve küçük top | Temsil araçlarını listelemek |
| 3. Konumlanma sırası | Fener, büyük top, küçük top | Aynı hizadaki sırayı göstermek |
| 4. Öğrenilenler | Küçük top gölgede kaldı. | Ulaşılan çıkarımı kaydetmek |
Görseldeki tutulma araştırması ve rapor sunumu basamaklarını oluş sırasıyla numaralandırınız.
- 3Güneş ve Ay tutulmasını kendi cümleleriyle tanımlayıp çizimle göstermek
- 1Dijital, yazılı ve görsel kaynaklar ile gözlemlerden bilgi toplamak
- 2Merak edilen soruları paylaşıp bilgileri arkadaşlarla değerlendirmek
- 4Ülkemizdeki ve dünyadaki tutulma tarihlerini kaydedip rapor sunmak
Görseldeki düzenekte öğrencinin yaptığı yorum bilimsel modelleme açısından doğru mudur? Modelden hangi bilginin çıkarılabileceğini yazınız.
Görselde Güneş tutulması için kurulan modelde yapılan iki hatayı belirleyiniz ve modelin doğru çalışması için nasıl düzeltileceğini yazınız.
Görseldeki bilim tarihi kartlarında yer alan bilgilere göre aşağıdakilerden hangisine ulaşılamaz?
- ATakıyyüddin, İstanbul Gözlemevinde saati gözlem aracı yapmıştır.
- BZerkâle’nin Toledo gözlemleri ve eliptik yörünge fikri etkili olmuştur.
- CDilhan Eryurt, Güneş’in evrimi üzerine çalışmalarla tanınmıştır.
- DHer üç bilgin de aynı yüzyılda ortak tutulma deneyleri yürütmüştür.
Görseldeki araştırma kayıt tablosunu eksiksiz doldurmak isteyen bir öğrencinin izlemesi gereken yöntem aşağıdakilerden hangisidir?
- AGüvenilir kaynaklardan iki tutulma için sekiz tarihi ayrı sütunlara yazmak
- BSınıftaki modelin gölge boyunu cetvelle ölçerek tarihleri hesaplamak
- CÜlkemizdeki ve dünyadaki tutulmalar aynı gün olduğundan tek tarih yazmak
- DYalnız geçmiş tutulmaları yazıp gelecek tutulma sütunlarını boş bırakmak
İpuçlarındaki kavramları yazınız. Numaralı harflerle karanlık sınıfta düzenek kurulduktan sonra yapılan inceleme işlemini bulunuz.
Turuncu kutulardaki harfler yukarıdan aşağıya: GÖZLEM
Bir öğrenci “Güneş tutulması modelinde gölgenin oluşması için ortada küçük topun bulunması yeterlidir; topların aynı doğrultuda olup olmaması sonucu değiştirmez.” diyor. Bu düşünceyi test etmek için yapılacak en uygun deney aşağıdakilerden hangisidir?
- AEl fenerini kapatıp sınıf ışıklarını açarak topları yeniden gözlemlemek
- BBüyük top ile küçük topu yaklaştırıp feneri arkalarına koymak
- CKüçük topu ortada bırakıp hizadan kaydırarak gölge oluşumuna bakmak
- DModeldeki topların yerine aynı boyda iki kare karton kutu koymak