Geçen hafta iki tutulmanın nasıl gerçekleştiğini ve birbirinden farklarını öğrendik. Bu hafta tutulmalarla ilgili bilgi toplayıp kaydetmeyi, tutulmayı model ve rol canlandırmasıyla göstermeyi, modeldeki hataları bulup düzeltmeyi öğreneceğiz; astronomiye katkı yapmış bilim insanlarını da tanıyacağız.
Tutulmalar hakkında bilgi toplama ve kaydetme
Bir tutulmayı açıklamadan önce konuyla ilgili bilgi toplamak gerekir. Bilgi; dijital içeriklerden, yazılı kaynaklardan ve görsel kaynaklardan toplanabilir. Daha önce bir Güneş tutulması gözlemlediysek yaşadığımız deneyim de değerlendirilecek bilgilerden biridir. Günlük hayatta karşımıza çıkan tutulma haberleri de arkadaşlarla paylaşılır.
Merak edilen sorular arkadaşlarla paylaşılır, arkadaşların soruları da dinlenir. Toplanan bilgiler değerlendirilir ve fikir alışverişi yapılır. Ardından Güneş tutulması ile Ay tutulması kendi cümlelerimizle tanımlanır, nasıl gerçekleştikleri çizimle gösterilir ve ulaşılan sonuçlar bir kez daha değerlendirilir.
Araştırma verileri de kayda geçirilir. İki tutulmanın da ülkemizde ve dünyada en son hangi tarihte gerçekleştiği ile en yakın hangi tarihte gerçekleşeceği güvenilir kaynaklardan bulunur. Böylece her tutulma için dört tarih elde edilir. Sonuçlar rapor hâline getirilip arkadaşlara sunulur; arkadaşların sunumları da dinlenir.
Güneş tutulması modeli ve kayıt diyagramı
Model çalışması üçer ya da dörder kişilik gruplarla yapılır. Malzemeleri grup üyeleri belirler. Güneş'i el feneri, Dünya'yı büyük bir top, Ay'ı küçük bir top temsil edebilir. Sınıf mümkün olduğunca karartılır ve malzemeler Güneş tutulmasını gösterecek biçimde sıralanır.
Düzenek kurulunca gözlem yapılır. Ay'ı temsil eden küçük top, el feneri ile Dünya'yı temsil eden büyük topun arasındadır ve gölgesi büyük topun bir bölgesine düşer.
Gözlemler bir diyagrama kaydedilir. Diyagramın üstünde, tutulmanın nasıl gerçekleştiğini soran merkez soru yer alır. Soruya bağlı dört bölüm vardır: önceden bilinenler, malzemeler, konumlanma sırası ve öğrenilenler. Aşağıdaki çizimde bu bölümlerin Güneş tutulması için doldurulmuş bir örneği görülüyor.
Ay tutulması modeli ve iki düzenek
Ay tutulması için de aynı çalışma yapılır; yalnız malzemelerin konumlanma sırası değişir. Bu kez Dünya'yı temsil eden büyük top, el feneri ile Ay'ı temsil eden küçük topun arasına yerleştirilir ve küçük top büyük topun gölgesinde kalır.
İki düzenek karşılaştırılınca el fenerinin yerinin değişmediği, Ay ile Dünya'yı temsil eden topların ise yer değiştirdiği görülür. Güneş tutulmasında gölgeyi küçük top oluşturur ve gölge büyük topa düşer. Ay tutulmasında gölgeyi büyük top oluşturur ve küçük top bu gölgede kalır.
Rol canlandırma
Tutulmalar maskelerle de canlandırılabilir. Üçer kişilik gruplarda her öğrenci Güneş, Dünya ya da Ay maskesi takar. Canlandırmadan önce her öğrenci, temsil ettiği gök cisminin iki tutulmadaki rolünü ve konumunu düşünerek bir rol metni hazırlar.
Rol metni hazırlanırken şu sorulara yanıt aranır: Hangi gök cismini temsil ediyorum? Bu gök cisminin Güneş tutulmasındaki ve Ay tutulmasındaki konumu nasıldır? Aşağıdaki tablo bu soruların yanıtlarını gök cisimlerine göre özetler.
İki tutulma arasında geçilirken Güneş yerinde kalır; Ay ile Dünya yer değiştirir.
| Gök cismi | Güneş tutulmasında | Ay tutulmasında |
|---|---|---|
| Güneş | Hizada ilk sırada durur | Hizada ilk sırada durur |
| Ay | Ortada durur, gölgesi Dünya'ya düşer | Son sırada durur, Dünya'nın gölgesinde kalır |
| Dünya | Son sırada durur, Ay'ın gölgesi bir bölgesine düşer | Ortada durur, gölgesi Ay'ın üzerine düşer |
Modeli değerlendirme ve düzeltme
Model kurulup gözlem yapıldıktan sonra kontrol edilir. Kontrolde topların sırasına, büyüklüklerine ve hizasına bakılır. Hata bulunursa model düzeltilir ve yeniden gözlenir.
Modeller gerçeği birebir yansıtmaz. Topların hacimsel büyüklüğü, şekli ve aralarındaki uzaklık gerçek değerlerden farklıdır. Bu yüzden modelden, dizilişe ve gölgenin hangi topa düştüğüne bakılarak sonuç çıkarılır; modeldeki uzaklık ya da büyüklük gerçek değer sayılmaz.
Ortadaki malzeme yanlışsa ilgili iki malzemenin yeri değiştirilir. Malzemeler aynı hizada değilse konumları düzeltilir. Dünya'yı temsil eden top Ay'ı temsil eden toptan küçük seçilmişse toplar değiştirilir.
Astronomiye katkı yapan bilim insanları
Takıyyüddin (1521-1585), Osmanlı biliminin öncülerindendir. Tıp, optik, mekanik, fizik, matematik ve astronomi alanlarında yapıtlar yazmıştır. Başarılarından biri de İstanbul Gözlemevini kurmasıdır. Yazdığı kitaplarda saati bir gözlem aracı olarak anmış; bu tür araçlarla Ay'ın evreleri, haftanın günleri ve Ay ile Güneş'in birbirine göre konumları bilinebiliyordu.
Zerkâle (1029-1100), Endülüs'te 11. yüzyılda yaşamıştır ve en çok astronomi alanındaki katkılarıyla anılır. Çalışmaları İslam dünyasında olduğu kadar Avrupa'da da çok etkili olmuştur. Toledo'da yaptığı gözlemler bilim hayatında önemli bir yer tutar. Bazı gezegenlerin yörüngelerinin eliptik olduğu fikrini ortaya atmış, özellikle Merkür ile Mars için bunu ileri sürmüştür.
Dilhan Eryurt (1926-2012) yurt dışında çeşitli ülkelerde çalışmış, bir dönem NASA'da bir enstitüde görev yapan tek kadın astronom olmuştur. Güneş'in tarihini inceleyen çalışmalarıyla daha önce yanlış bilinen bazı gerçekleri ortaya çıkarmıştır. NASA kendisine Apollo Başarı Ödülü vermiştir.
Örnekler
Örnek 1Selin tutulmalarla ilgili bir araştırma yapacak ve üç farklı türde kaynaktan bilgi toplayacak. Bu kaynak türleri hangileridir? Kaynakları seçerken hangi özelliğe dikkat etmelidir?
Cevabı göster
Dijital içeriklerden, yazılı kaynaklardan ve görsel kaynaklardan bilgi toplayabilir. Kaynakların güvenilir olmasına dikkat etmelidir.
Örnek 2Mert, iki tutulmanın da ülkemizde ve dünyada en son ne zaman gerçekleştiğini, en yakın ne zaman gerçekleşeceğini araştırıyor. Kayıt tablosuna toplam kaç tarih yazması gerekir? Her tutulma için bu tarihler nelerdir?
Cevabı göster
Toplam sekiz tarih yazması gerekir. Her tutulma için dört tarih vardır: ülkemizde en son, ülkemizde en yakın, dünyada en son ve dünyada en yakın.
Örnek 3Kerem tutulmalarla ilgili iki soru hazırlamıştır. I. soru: Ay tutulması modelinde Ay'ı temsil eden top nereye yerleştirilmelidir? II. soru: Ülkemizde Güneş tutulması en son hangi tarihte gerçekleşmiştir? Kerem hangi soru için model kurup gözlem yapmalı, hangisi için güvenilir kaynaklardan araştırma yapmalıdır?
Cevabı göster
I. soru için model kurup gözlem yapmalıdır; Ay tutulmasında Ay, Dünya'yı temsil eden topun gölgesinde kalacak biçimde hizanın sonuna yerleştirilir. II. soru için güvenilir kaynaklardan araştırma yapmalıdır; çünkü bir tarih model üzerinde gözlemlenemez.
Örnek 4Üç arkadaş maskeler takarak Güneş tutulmasını canlandıracak. Ela Güneş maskesini, Berk Dünya maskesini taktı; Can'a kalan maske verildi. Can hangi gök cismini temsil eder? Üç arkadaş hangi sırayla durmalı ve Can'ın temsil ettiği gök cisminin gölgesi kime düşmelidir?
Cevabı göster
Can, Ay'ı temsil eder. Sıra Ela (Güneş), Can (Ay), Berk (Dünya) biçimindedir. Güneş tutulmasında Ay ortadadır ve Ay'ın gölgesi Dünya'yı temsil eden Berk'e düşer.
Örnek 5Bir grup, tutulma modelinde Dünya'yı temsil eden top ile Ay'ı temsil eden top arasını 40 cm yapmış ve "Modelimizde uzaklıklar gerçeğin aynısıdır." demiştir. Grubun söylediği doğru mudur? Nedenini yazınız.
Cevabı göster
Doğru değildir. Modeller hacimsel büyüklüğü, şekli ve uzaklığı gerçeği birebir yansıtacak biçimde göstermez. Model yalnız tutulmanın nasıl gerçekleştiğini göstermeye yarar.
Örnek 6Bir öğrenci defterine "İstanbul Gözlemevini Zerkâle kurmuştur." yazmıştır. Bu bilgiyi düzeltiniz ve Zerkâle'nin yaşadığı yeri ve dönemi belirtiniz.
Cevabı göster
İstanbul Gözlemevini Takıyyüddin kurmuştur. Zerkâle 11. yüzyılda Endülüs'te yaşamıştır.
Etkinlikler
Soruları çözün; her cevaptan sonra doğru mu yanlış mı olduğunu hemen göreceksiniz.
1Üç öğrenci maskeler takarak önce Güneş tutulmasını canlandırıyor. Ardından Ay tutulmasını canlandırmak için yerlerini yeniden düzenliyorlar. Bu düzenlemeyle ilgili hangisi söylenebilir?
Güneş tutulmasında Ay ortadadır; Ay tutulmasında ortaya Dünya geçer. Güneş yerinde kalır, Ay ile Dünya'yı temsil edenler yer değiştirir.
2Bir grup, Dünya'yı temsil eden büyük topu, Ay'ı temsil eden küçük topu el fenerinin önünde farklı konumlara yerleştirerek üç deneme yapıyor. İlk denemede el feneri, küçük top ve büyük top aynı hizadadır; küçük topun gölgesi büyük topa düşer. İkinci denemede el feneri, büyük top ve küçük top aynı hizadadır; küçük top büyük topun gölgesinde kalır. Üçüncü denemede el feneri, küçük top ve büyük top aynı sıradadır; ancak küçük top hizadan yukarı kaymıştır ve büyük topta gölge oluşmaz. Bu verilere göre hangisi söylenebilir?
Gölge, hizada olan iki denemede oluşmuş; hizadan çıkılan üçüncü denemede oluşmamıştır. Sıra değişse de hiza korunduğunda gölge vardır ve gölge ortadaki topun arkasındaki topa düşer.
3Dilhan Eryurt ile ilgili aşağıdakilerden hangisi söylenebilir?
Dilhan Eryurt, Güneş'in tarihini inceleyerek daha önce yanlış bilinen bazı gerçekleri ortaya çıkarmıştır. Öteki özellikler Zerkâle, Takıyyüddin ve Bettânî'ye aittir.
4Aşağıdaki ifadeler doğru mu, yanlış mı?
- Dilhan Eryurt, Takıyyüddin'den daha sonraki bir dönemde yaşamıştır.
Takıyyüddin 1521-1585, Dilhan Eryurt 1926-2012 yılları arasında yaşamıştır.
- Tutulma modelinde kullanılacak malzemeleri öğretmen belirler.
Malzemeleri grup üyeleri belirler ve Güneş ile Ay tutulmasını gösterecek biçimde sıralar.
- Toplanan tutulma bilgileri değerlendirilir ve fikir alışverişi yapılarak tutulmalar tanımlanır.
Bilgiler değerlendirildikten sonra tutulmalar tanımlanır, çizimle gösterilir ve sonuçlar değerlendirilir.
- Tutulma modeli, sınıf aydınlıkken gözlemlenmelidir.
Gölgenin kolay gözlemlenmesi için sınıf mümkün olduğunca karartılır.
- Dilhan Eryurt, Takıyyüddin'den daha sonraki bir dönemde yaşamıştır.
5Kayıt diyagramının bölümlerini, Ay tutulması modeli için yazılmış notlarla eşleştiriniz.
Soldan bir öğeye, sonra sağdaki eşine dokunun.
6Kelimeleri uygun boşluklara yerleştiriniz. Bir kelime artacak.
- Tutulmaları maskelerle canlandırma çalışması kişilik gruplarla yapılır.
- Tutulmayla ilgili araştırma sonuçları rapor hâline getirilir ve arkadaşlara .
- Merak edilen sorular arkadaşlarla paylaşılır ve arkadaşların soruları .
Önce bütün boşlukları doldurun.
7Bir grup Ay tutulması modeli kurmak istiyor. Dünya'yı büyük topla, Ay'ı küçük topla temsil ediyor ve malzemeleri el feneri, küçük top, büyük top sırasıyla aynı hizaya diziyor. Modelde hata var mıdır? Varsa nasıl düzeltilir ve düzeltilmiş modelde gölge hangi topa düşer?
1. ipucu: Ay tutulmasında hangi gök cismi ortada bulunur?
2. ipucu: Hangi iki malzemenin yerini değiştirmek yeterlidir?
Cevap: Evet, hata vardır. Ay tutulmasında Dünya ortada olmalıdır; oysa modelde Ay'ı temsil eden küçük top ortadadır ve bu düzen Güneş tutulmasını gösterir. Büyük top ile küçük topun yeri değiştirilmelidir. Düzeltilmiş sıra el feneri, büyük top, küçük top olur ve büyük topun gölgesi küçük topa düşer.
8Bir grup, el feneri, küçük bir top ve büyük bir topla Ay tutulması modeli kurdu. Büyük topla Ay'ı, küçük topla Dünya'yı temsil ettiler ve malzemeleri el feneri, küçük top, büyük top sırasıyla hizaladılar. "Sıramız doğru olduğu için modelimiz bilimsel olarak da doğru." dediler. Bu değerlendirme eksik midir? Model nasıl yenilenmelidir?
1. ipucu: Ay tutulmasında malzemelerin sırası Güneş, Dünya, Ay biçimindedir; grubun sırasını bununla karşılaştırınız.
2. ipucu: Dünya ile Ay'dan hangisi hacimce daha küçüktür?
Cevap: Evet, eksiktir. Sıra doğrudur: el feneri, ortada Dünya'yı temsil eden top, en sonda Ay'ı temsil eden top. Ancak Ay, Dünya'dan küçük olduğu hâlde Ay'ı büyük topla temsil etmişlerdir. Model, Dünya'yı büyük topla, Ay'ı küçük topla gösterecek biçimde yenilenmelidir; böylece hem sıra hem de büyüklük ilişkisi doğru olur.
Kısaca
- Tutulmalarla ilgili bilgi dijital içeriklerden, yazılı ve görsel kaynaklardan toplanır; bilgiler değerlendirilir, tutulmalar tanımlanır ve çizimle gösterilir.
- Araştırmada her tutulma için ülkemizdeki ve dünyadaki en son ile en yakın tarih güvenilir kaynaklardan bulunur; sonuçlar rapor hâline getirilip sunulur.
- Güneş tutulması düzeneğinde Ay'ı temsil eden malzeme, Ay tutulması düzeneğinde Dünya'yı temsil eden malzeme ortada yer alır; malzemeler aynı hizaya getirilir ve gözlemler diyagrama kaydedilir.
- Rol canlandırmasında iki tutulma arasında Güneş yerinde kalır, Ay ile Dünya yer değiştirir; modeller büyüklüğü, şekli ve uzaklığı gerçeğe birebir uydurmaz, hatalar bulunup düzeltilir.
- Takıyyüddin, Zerkâle ve Dilhan Eryurt astronomiye katkı yapmış bilim insanlarıdır.
Bu dersin öteki kaynakları
- 6. Sınıf Fen Bilimleri Yıllık Planı (2026-2027) Yıllık plan
- Fen Bilimleri Dersi Öğretim Programı (ortaokul) Öğretim programı
- 6. Sınıf Fen Bilimleri Ortak Yazılı Senaryoları (1. dönem, 2026-2027) Yazılı senaryosu
- Fen Bilimleri 6.Sınıf Ders Kitabı (1.Kitap) Ders kitabı
- Fen Bilimleri 6.Sınıf Ders Kitabı (2.Kitap) Ders kitabı
- 6. Sınıf Fen Bilimleri Günlük Planları (2026-2027) Ders planı
- 6. Sınıf Fen Bilimleri 1. Hafta Çalışma Kâğıdı: Güneş Sistemi Çalışma kâğıdı