Orta Asya'da Kurulan İlk Türk Devletlerinin (Asya Hun, Kök Türk, Uygur) Coğrafi, Siyasi, Ekonomik ve Kültürel Özellikleri (SB.6.3.1)
SB.6.3.1.a-b: Türklerin ana yurdu olan Türkistan’ın (Orta Asya) coğrafi özelliklerinin konargöçer yaşam tarzı, hayvancılık ve sanat üzerindeki etkisini sorgulayabilme · SB.6.3.1.c: Asya Hun, I. ve II. Kök Türk ile Uygur devletlerinin siyasi gelişmelerini, yönetim anlayışını (kut, töre, kurultay) ve ordu sistemini karşılaştırabilme · SB.6.3.1.ç-d: İlk Türk devletlerinin yazı, edebiyat (Orhun Yazıtları), bilim (12 Hayvanlı Takvim), madencilik ve dokumacılık alanlarında medeniyete katkılarını çıkarımlayabilme
- Orta Asya’nın bozkır iklimi nedeniyle Asya Hun ve Kök Türkler hayvancılıkla uğraşmış, yaylak-kışlak arasında konargöçer yaşamış, keçe çadırlarda (yurt/otağ) barınmış ve taşınabilir sanat eserleri üretmiştir.
- Asya Hun Devleti tarihte bilinen ilk Türk devletidir (Teoman; Metehan döneminde Onlu Sistem). Kök Türkler «Türk» adını kullanan ilk devlettir (Bumin Kağan; II. Kök Türk’te Orhun Yazıtları). Uygurlar yerleşik hayata geçen ilk Türk devletidir.
- Devlet yönetiminde Kut anlayışı (yetkinin Gök Tanrı’dan gelmesi), Töre (yazısız hukuk), Kurultay (danışma meclisi, Hatun’un katılımı), İkili Teşkilat (Doğu-Batı) ve Ordu-Millet anlayışı hâkimdir.
Sol sütundaki ilk Türk devletleri kavramlarını sağ sütundaki doğru açıklamalarıyla eşleştiriniz.
Görseldeki “Türkistan Coğrafyası ve Yaşam Şeması”nda boş bırakılan sonuç kutusuna aşağıdakilerden hangisinin getirilmesi uygun değildir?
- AYaylak ve kışlaklar arasında konargöçer bozkır yaşamının benimsenmesi
- BBarınak olarak keçeden yapılmış taşınabilir yurt (otağ) çadırlarının kullanılması
- CSanat eserlerinin halı, kilim ve kemer tokası gibi taşınabilir eşyalardan yapılması
- DAsya Hun döneminde etrafı yüksek surlarla çevrili tapınak ve saraylar inşa edilmesi
Görseldeki “Hukukun Üstünlüğü Kartı”nda yer alan «İl (devlet) gider, töre kalır» atasözünü ve kağanın da töreye uymak zorunda olmasını hukuk
Görseldeki ilk Türk devletleri kartlarını inceleyerek tablodaki eksik devlet adı ve Türk tarihindeki “ilk” özelliği hücrelerini
| Türk Devleti | Önemli Hükümdarları | Türk Tarihindeki «İlk» Özelliği |
|---|---|---|
| 1. Asya Hun Devleti | Teoman, Metehan | Tarihte bilinen ilk teşkilatlı Türk devleti |
| 2. I. ve II. Kök Türk Devleti | Bumin, Kutluk, Bilge Kağan | «Türk» adını kullanan ilk devlet ve ilk yazılı eser |
| 3. Uygur Devleti | Kutluk Bilge Kül, Bögü Kağan | Yerleşik hayata geçen, tarım ve matbaa kullanan ilk devlet |
| 4. II. Kök Türk (Kutluk) | Bilge Kağan, Kül Tigin, Tonyukuk | Orhun Kitabelerinin (Yazıtlarının) dikilmesi |
İlk Türk devletlerinin yönetim, ordu, ekonomi ve kültür özellikleriyle ilgili ifadelerden doğru olanlara D, yanlış olanlara Y kutusunu işaretleyiniz.
| D | Y | |
| Kağanın eşi olan Hatun’un (Katun) Kurultay toplantılarına katılması ve elçi kabul etmesi kadına verilen değeri gösterir. | ✓ | |
| İlk Türk devletlerinde vatan savunması dışarıdan para karşılığı tutulan ücretli askerler tarafından yapılırdı. | ✓ | |
| Pazırık Kurganı’ndan çıkan Pazırık Halısı dokumacılığın, Esik Kurganı’ndan çıkan Altın Elbiseli Adam madenciliğin kanıtıdır. | ✓ | |
| Ölülerin sevdiği eşyalarıyla birlikte «kurgan» adı verilen mezarlara gömülmesi ahiret inancının varlığını gösterir. | ✓ | |
| On İki Hayvanlı Türk Takvimi Ay yılı esasına göre Çinliler tarafından yapılmış, Türkler astronomiyle hiç ilgilenmemiştir. | ✓ |
Cümlelerdeki boşlukları kutuda verilen uygun tarihi kavramlarla tamamlayınız.
- Asya Hun ve Kök Türk devletlerine başkentlik yapan kutsal merkez Ötüken şehridir.
- İlk Türk devletlerinin Çin’den Avrupa’ya uzanan ve hâkim olmak için mücadele ettikleri ticaret yoluna İpek Yolu denir.
- Siyasi, askeri ve ekonomik devlet işlerinin görüşülüp karara bağlandığı meclise Kurultay (Toy) adı verilir.
- Kadın-erkek eli silah tutan her Türk’ün asker sayılması anlayışına ordu-millet anlayışı denir.
Görseldeki Orhun Yazıtları alıntısında Bilge Kağan’ın sözleri ilk Türk devletlerindeki hangi yönetim anlayışını doğrudan kanıtlar?
- AÜlkenin Doğu ve Batı şeklinde ikili teşkilatla yönetildiğini
- BHalkın refah ve mutluluğunu gözeten «sosyal devlet» anlayışını
- CYerleşik yaşama geçilerek tapınak mimarisinin geliştirildiğini
- DTaht kavgalarını önlemek için veraset sisteminin kaldırıldığını
Görseldeki arkeolojik ve bilimsel miras kartlarından hangisinin ilişkili olduğu alan karşısında yanlış verilmiştir?
- A1. Kart: Pazırık Halısı — Dokumacılık ve hayvancılık sanatı
- B2. Kart: Altın Elbiseli Adam Zırhı — Maden işlemeciliği ve kuyumculuk
- C3. Kart: 12 Hayvanlı Türk Takvimi — Astronomi ve gök bilimi
- D4. Kart: Uygur Sulama Kanalları — Konargöçer çadır hayvancılığı
Görseldeki “Metehan ve Vatan Bilinci” kartında Metehan’ın komşu devlete kendi atını verdiği hâlde çorak toprak parçasını vermeyi reddetmesinin nedenini
Görselde verilen ilk Türk devletlerindeki siyasi ve kültürel gelişmeleri tarihsel kronolojik sıraya göre (en eskiden en yeniye)
- 4744 yılında kurulan Uygur Devleti’nin yerleşik hayata geçerek şehirler kurması ve matbaayı kullanması
- 1Asya Hun hükümdarı Metehan’ın MÖ 209 yılında orduda Onlu Teşkilatı kurarak Türk boylarını birleştirmesi
- 3Kutluk (İlteriş) Kağan’ın Çin esaretine son vererek 682’de II. Kök Türk Devleti’ni kurması ve Orhun Yazıtları’nın dikilmesi
- 2Bumin Kağan’ın 552 yılında «Türk» adını taşıyan ilk devlet olan I. Kök Türk Devleti’ni kurması
Görseldeki “Kök Türkler ve Uygurlar Karşılaştırma Tablosu”na göre aşağıdaki yargılardan hangisine ulaşılamaz?
- AYaşam tarzının değişmesi Uygurlarda kalıcı mimari eserlerin ortaya çıkmasını sağlamıştır.
- BHer iki Türk devleti de kendilerine özgü alfabe kullanarak yazılı kültür ürünleri bırakmıştır.
- CKök Türklerde temel geçim kaynağı tarım iken, Uygurlarda yalnız konargöçer hayvancılıktır.
- DUygurların kâğıt ve hareketli harfli matbaayı kullanması bilimsel ve kültürel gelişimi hızlandırmıştır.
İpuçlarındaki kavramları kutulara yazınız. Numaralı harflerle “ilk Türk devletlerinde önemli meselelerin görüşüldüğü danışma meclisi” adını bulunuz.
Turuncu kutulardaki harfler yukarıdan aşağıya: KURULTAY