İçeriğe geç

6. sınıf · Sosyal Bilgiler · 11. hafta (30 Kasım-4 Aralık 2026)

Orta Asya'da Kurulan İlk Türk Devletlerinin (Asya Hun, Kök Türk, Uygur) Coğrafi, Siyasi, Ekonomik ve Kültürel Özellikleri (SB.6.3.1)

Ortak Mirasımız teması · Konu özeti

🃏 Kavram kartlarıEtkinlikler
Bu hafta

Ortak Mirasımız öğrenme alanının bu haftasında, milletimizin tarih sahnesine çıktığı ana yurdumuz Türkistan'da (Orta Asya) kurulan ilk Türk devletlerini inceliyoruz. Asya Hun, Kök Türk ve Uygur devletlerinin bozkır coğrafyasıyla şekillenen yaşam tarzlarını, «kut, töre ve kurultay» temelli devlet yönetimini, «onlu sistem» ile dünya askerlik tarihine yön veren ordu yapısını ve Orhun Yazıtları'ndan Pazırık Halısı'na uzanan zengin kültür mirasımızı öğreniyoruz.

Ana Yurdumuz Türkistan (Orta Asya) ve İlk Türk Devletleri: Hunlar, Kök Türkler ve Uygurlar

Türklerin ilk ana yurdu olan Türkistan (Orta Asya); doğuda Kingan Dağları, batıda Hazar Denizi, kuzeyde Sibirya ovaları ve güneyde Hindikuş-Karanlık Dağları arasında kalan geniş coğrafyadır. Sert karasal iklimin ve geniş bozkırların (step) hâkim olduğu bu coğrafya, Türklerin hayvancılıkla (özellikle at ve koyun yetiştiriciliği) uğraşmasına ve mevsimlere göre yaylak (yazlık otlak) ile kışlak (kışlık korunaklı vadi) arasında konargöçer yaşam sürmesine neden olmuştur. Türkler keçeden yapılmış taşınabilir «yurt (otağ)» çadırlarında yaşamışlardır.

1) Asya (Büyük) Hun Devleti (MÖ 220 – MS 216): Tarihte bilinen ilk teşkilatlı Türk devletidir. Bilinen ilk hükümdarı Teoman, merkezi ise kutsal başkent Ötüken'dir. En parlak dönemini yaşayan Metehan, Orta Asya'daki bütün Türk boylarını ilk kez tek bayrak altında toplamış; MÖ 209 yılında günümüz modern ordularının temeli olan «Onlu Teşkilat»ı (onbaşı, yüzbaşı, binbaşı, tümenbaşı) kurmuş ve Çin'i vergiye bağlamasına rağmen milli kimliği korumak için Çin'e yerleşmemiştir. Destanı Oğuz Kağan Destanı'dır.

2) Kök Türk Devleti (I. Kök Türk: 552–630 / II. Kök Türk: 682–744): Tarihte «Türk» adını devlet adı olarak kullanan ilk devlettir. I. Kök Türk Devleti'ni Ötüken merkezli olarak Bumin Kağan kurmuş, batı kanadını kardeşi İstemi Yabgu yönetmiştir (Ergenekon ve Bozkurt Destanları). Çin esaretine son veren Kutluk (İlteriş) Kağan ise 682'de II. Kök Türk (Kutluk) Devleti'ni kurmuştur; Bilge Kağan, Kül Tigin ve Vezir Tonyukuk dönemlerinde devlet en güçlü çağını yaşamış ve Türk tarihinin ilk yazılı edebi-siyasi metinleri olan Orhun Yazıtları (Kitabeleri) dikilmiştir. 3) Uygur Devleti (744–840): Kutluk Bilge Kül Kağan tarafından Karabalalgasun (Ordu-Balık) merkezli kurulmuştur. Bögü Kağan döneminde Manihaizm inancını benimseyen Uygurlar, yerleşik hayata geçen ilk Türk devleti olmuş; tarım yapmış, sulama kanalları açmış, saray ve tapınak mimarisi geliştirmiş, kâğıt ve hareketli harfli matbaayı kullanmışlardır (Türeyiş ve Göç Destanları).

TÜRKİSTAN'DA (ORTA ASYA) KURULAN İLK TÜRK DEVLETLERİ (SB.6.3.1) 1. Asya Hun Devleti • Tarihte bilinen İLK Türk devleti • Kurucu: Teoman (Merkez: Ötüken) • En Parlak Dönem: Metehan • Onlu Teşkilat (Kara Kuvvetleri kuruluşu: MÖ 209) ve ıslıklı ok • Türk boylarını ilk kez tek Destan: Oğuz Kağan Destanı 2. Kök Türk Devleti (I ve II) • «Türk» adını siyasi olarak kullanan İLK devlet (552) • I. Kurucu: Bumin Kağan (İstemi) • II. (Kutluk) Kurucu: Kutluk Kağan, Bilge Kağan, Kül Tigin, Vezir Tonyukuk Orhun Yazıtları & Ergenekon 3. Uygur Devleti (744–840) • Kurucu: Kutluk Bilge Kül Kağan • Merkez: Karabalalgasun (Ordu-Balık) • Yerleşik hayata geçen İLK Türk devletidir (Bögü Kağan). • Tarım, sulama kanalı, şehir, hareketli harfli matbaa, kâğıt Destan: Türeyiş ve Göç Destanı
🔍 Büyütmek için dokunun

İlk Türk Devletlerinde Egemenlik, Yönetim ve Ordu-Millet Anlayışı

İlk Türk devletlerinde devlet başkanına han, hakan, kağan, şanyü veya idikut unvanları verilirdi. Devleti yönetme yetkisinin Gök Tanrı tarafından kağana ve ailesine verildiğine inanılmasına «Kut anlayışı» denirdi. Kut kan yoluyla hükümdar ailesinin erkek üyelerine geçtiği için taht kavgaları yaşanabiliyordu. Ancak kağanın yetkileri sınırsız değildi; hükümdar da dâhil herkes «Töre» adı verilen yazısız hukuk kurallarına (adalet/könilik, iyilik/uzluk, eşitlik/tüzlük, insanlık/kişilik) uymak zorundaydı.

Önemli devlet meseleleri (savaş, barış, elçi kabulü, törede düzenleme) «Kurultay (Toy / Kengeş)» adı verilen danışma meclisinde görüşülürdü. Kağanın eşi olan «Hatun (Katun)» kurultay toplantılarına katılır, kağan seferdeyken devleti temsil eder ve elçileri kabul ederdi; bu durum Türk toplumunda kadına verilen yüksek değeri gösterir. Geniş toprakları kolay yönetmek için ülke Doğu ve Batı olarak ikiye ayrılır (İkili Teşkilat); kutsal sayılan Doğu'da asıl hükümdar (Kağan), Batı'da ise hanedandan Yabgu bulunurdu.

Bozkır yaşamının zorlukları nedeniyle Türklerde kadın-erkek eli silah tutan herkes asker sayılırdı; buna «Ordu-Millet anlayışı» denir (ücretli askerlik yoktu). Ordunun temeli hızlı hareket eden atlı birliklerden (süvarilerden) oluşurdu. Metehan'ın kurduğu Onlu Sistem (MÖ 209 — Türk Kara Kuvvetlerinin kuruluş yılı) ve düşmanı sahte ricatla (geri çekilmeyle) çembere alan Turan (Hilal / Kurt Kapanı) taktiği Türklerin askeri dehasını yansıtır.

İLK TÜRK DEVLETLERİNDE DEVLET YÖNETİMİ VE ORDU ANLAYIŞI 1. Egemenlik, Kut, Töre ve Kurultay • Kut Anlayışı: Yönetme yetkisinin Gök Tanrı tarafından kağana verildiğine inanılması. • Töre: Devlet ve toplum hayatını düzenleyen yazısız hukuk kuralları (Kağan da uymak zorunda). • Kurultay (Toy): Devlet işlerinin görüşüldüğü danışma meclisi (Hatun da katılırdı). • İkili Teşkilat: Doğu (Kağan) – Batı (Yabgu) 2. Ordu-Millet, Ekonomi ve Kültür • Ordu-Millet: Eli silah tutan kadın-erkek her Türk'ün asker sayılması (ücretli değil). • Onlu Sistem ve Turan (Hilal) Taktiği. • İpek ve Kürk Yolu ticareti, demircilik, dokumacılık (Pazırık Halısı, Altın Elbiseli Adam). • Kurgan (mezar), Balbal, 12 Hayvanlı Takvim
🔍 Büyütmek için dokunun

Ekonomi, Bilim, Sanat ve Medeniyetimize Katkıları

İlk Türk devletlerinin ekonomisi hayvancılık, ticaret ve madenciliğe (Uygurlarda ayrıca tarıma) dayanıyordu. Türkler Çin'den başlayıp Avrupa'ya uzanan İpek Yolu ile kuzeydeki Kürk Yolu ticaretine hâkim olmak için mücadele etmişlerdir. Demiri ustalıkla işleyen Türkler kılıç, kalkan, mızrak, at koşum takımları ve pantolon ile deri çizme icat ederek dünya medeniyetine kazandırmışlardır.

Kurganlardan çıkarılan arkeolojik eserler Türk sanatının gelişmişliğini kanıtlar: Pazırık Kurganı'ndan (Asya Hun dönemi) çıkarılan Pazırık Halısı, dünyada bilinen en eski düğümlü halıdır. Kazakistan'daki Esik Kurganı'ndan çıkarılan ve üzerinde dört bin civarında altın levha ile Kök Türk harfli yazı bulunan «Altın Elbiseli Adam» zırhı ise Türk maden işleme ve kuyumculuk sanatının şaheseridir.

Türkler astronomi bilimiyle ilgilenmiş ve Güneş yılı esasına dayanan «12 Hayvanlı Türk Takvimi»ni icat etmişlerdir. Ayrıca kendilerine özgü milli alfabeler olan 38 harfli Kök Türk Alfabesi ile 18 harfli Uygur Alfabesini kullanmışlardır. II. Kök Türk döneminde Bilge Kağan, Kül Tigin ve Vezir Tonyukuk adına dikilen ve Yollug Tigin tarafından yazılan Orhun Yazıtları, Türk adının geçtiği ilk Türkçe yazılı belge olarak ortak mirasımızın en değerli hazinelerindendir.

KONARGÖÇER (BOZKIR) YAŞAM İLE YERLEŞİK YAŞAM KARŞILAŞTIRMASI Konargöçer Yaşam (Hunlar & Kök Türkler) • Coğrafi Etmen: Sert karasal iklim ve bozkır. • Temel Geçim: Hayvancılık (at ve koyun). • Barınma: Keçeden yapılan taşınabilir «Yurt (Otağ)» çadırları; yaylak ve kışlak. • Sanat: Taşınabilir eşyalar (halı, kilim, kemer tokası, kılıç, hayvan üslubu). Sözlü edebiyat ve kısa süreli hapis cezası Yerleşik Yaşam (Uygurlar) • Etmen: Tarım havzaları ve yeni inanç sistemi. • Temel Geçim: Tarım (sulama kanalları) ve ticaret. • Barınma: Surlarla çevrili şehirler (Balık), evler, saraylar ve tapınaklar (mimari gelişti). • Sanat ve Bilim: Fresk (duvar resmi), minyatür, kâğıt, hareketli harfli matbaa, kütüphane. Yazılı hukuk belgeleri ve şehir kültürü
🔍 Büyütmek için dokunun

Örnekler

  1. Örnek 1Orta Asya'nın (Türkistan) coğrafi ve iklim özelliklerinin ilk Türklerin yaşam tarzını ve ekonomik faaliyetlerini nasıl etkilediğini açıklayınız.

    Cevabı göster

    Orta Asya'da sert karasal iklim ve geniş bozkırlar (otlaklar) hâkim olduğu için tarım olanakları kısıtlıydı. Bu nedenle Türkler temel geçim kaynağı olarak hayvancılığa (at ve koyun yetiştiriciliği) yönelmişler; hayvanlarına taze otlak bulmak için yazın yaylaklara, kışın kışlaklara göç ederek konargöçer yaşam sürmüşler ve taşınabilir keçe çadırlarda (yurt/otağ) yaşamışlardır.

  2. Örnek 2İlk Türk devletlerinde görülen «Kut anlayışı», «Töre» ve «Kurultay» kavramlarını açıklayınız.

    Cevabı göster

    Kut anlayışı: Devleti yönetme yetkisinin Gök Tanrı tarafından kağana ve ailesine verildiğine inanılmasıdır. Töre: Devlet ve toplum düzenini sağlayan, kağanın da uymak zorunda olduğu yazısız hukuk kurallarıdır. Kurultay (Toy): Siyasi, askeri ve ekonomik kararların alındığı devlet danışma meclisidir.

  3. Örnek 3Asya Hun hükümdarı Metehan'ın Türk ve dünya askerlik tarihine kazandırdığı yenilikler nelerdir?

    Cevabı göster

    Metehan, MÖ 209 yılında orduyu 10, 100, 1000 ve 10.000 kişilik birimlere ayırarak «Onlu Teşkilat»ı (Onlu Sistem) kurmuştur; bu tarih Türk Kara Kuvvetlerinin kuruluş yılı kabul edilir. Ayrıca ıslıklı oku icat etmiş ve Turan (Hilal) taktiğini başarıyla uygulamıştır.

  4. Örnek 4Uygurların Hunlar ve Kök Türklerden farklı olarak yerleşik hayata geçmesi ekonomik, mimari ve kültürel hayatlarında hangi değişimlere yol açmıştır?

    Cevabı göster

    Yerleşik hayata geçen Uygurlar hayvancılığın yanında sulama kanalları açarak tarım yapmışlar; çadır yerine surlarla çevrili şehirler (Ordu-Balık), evler, saraylar ve tapınaklar inşa etmişler; fresk (duvar resmi) ve minyatür sanatı geliştirmişler; kâğıt ve hareketli harfli matbaayı kullanarak kütüphaneler kurmuşlardır.

  5. Örnek 5İlk Türklerde ölülerin eşyalarıyla birlikte «kurgan» adı verilen mezarlara gömülmesi ve mezar başına «balbal» dikilmesi hangi inancın kanıtıdır?

    Cevabı göster

    Ölülerin sevdiği eşyaları ve atlarıyla birlikte kurganlara gömülmesi, kişinin bu eşyaları ölümden sonraki hayatta da kullanacağına inanıldığını, yani «ahiret inancının (ölümden sonra yaşam inancının)» var olduğunu kanıtlar.

  6. Örnek 6Orhun Yazıtları hangi devlete aittir, kimler adına dikilmiştir ve Türk tarihi açısından önemi nedir?

    Cevabı göster

    Orhun Yazıtları II. Kök Türk (Kutluk) Devleti'ne aittir; Vezir Tonyukuk (725), Kül Tigin (732) ve Bilge Kağan (735) adına dikilmiştir. Yollug Tigin tarafından 38 harfli Kök Türk alfabesiyle yazılan bu anıtlar, Türk tarihinin ve edebiyatının bilinen ilk yazılı belgesidir ve sosyal devlet anlayışını yansıtır.

Kavram Kartları

1 / 8

Karta dokunarak arka yüzündeki açıklamayı görün; yön tuşlarıyla kartlar arasında geçiş yapın.

Etkinlikler

Soruları çözün; her cevaptan sonra doğru mu yanlış mı olduğunu hemen göreceksiniz.

  1. 1Tarihte bütün Türk boylarını ilk kez tek bayrak altında toplayan ve MÖ 209 yılında günümüz modern ordularının temeli olan «Onlu Teşkilat»ı kuran Asya Hun hükümdarı kimdir?

  2. 2Aşağıdaki gelişmelerden hangisi Uygur Devleti'nin konargöçer yaşamı bırakarak «yerleşik hayata geçtiğinin» doğrudan bir kanıtıdır?

  3. 3İlk Türk devletlerinde hükümdarın eşi olan «Hatun (Katun)»un Kurultay toplantılarına katılması, elçileri kabul etmesi ve devlet yönetiminde söz sahibi olması aşağıdakilerden hangisini gösterir?

  4. 4II. Kök Türk (Kutluk) Devleti döneminde Bilge Kağan, Kül Tigin ve Vezir Tonyukuk adına dikilen ve Türk tarihinin ilk yazılı edebi metinleri kabul edilen eser aşağıdakilerden hangisidir?

  5. 5İlk Türk devletlerinin siyasi, ekonomik ve kültürel özellikleriyle ilgili aşağıdaki ifadelerin doğru (D) veya yanlış (Y) olduğunu belirleyiniz.

    • Tarihte «Türk» adını devlet adı olarak kullanan ilk siyasi teşkilat Bumin Kağan'ın kurduğu Kök Türk Devleti'dir.
    • İlk Türk devletlerinde kağanın yetkileri sınırsızdı ve kağan «Töre» adı verilen hukuk kurallarına uymak zorunda değildi.
    • Pazırık Kurganı'ndan çıkarılan Pazırık Halısı dokumacılığın, Esik Kurganı'ndan çıkarılan Altın Elbiseli Adam ise madenciliğin geliştiğini kanıtlar.
    • İlk Türk devletlerinde vatan savunması dışarıdan para karşılığı tutulan ücretli askerler tarafından yapılırdı.
    • İlk Türklerin Güneş yılı esasına göre hazırladıkları «12 Hayvanlı Türk Takvimi» astronomi bilimiyle ilgilendiklerini gösterir.

  6. 6Aşağıdaki tarihi kavramları doğru açıklamalarıyla eşleştiriniz.

    Soldan bir öğeye, sonra sağdaki eşine dokunun.

  7. 7Aşağıdaki cümlelerde boş bırakılan yerleri uygun kavramlarla tamamlayınız.

    1. Tarihte bilinen ilk teşkilatlı Türk devleti Orta Asya'da kurulan Devleti'dir.
    2. Yerleşik hayata geçerek tarım yapan, kâğıt ve hareketli harfli matbaayı kullanan ilk Türk devleti Devleti'dir.
    3. İlk Türk devletlerinin Çin'den başlayıp Avrupa'ya uzanan ve hâkim olmak için mücadele ettikleri ticaret yoluna denir.
    4. Türklerde kadın-erkek eli silah tutan herkesin savaşa hazır birer asker kabul edilmesine anlayışı denir.
    5. Konargöçer Türklerin keçeden yaptıkları ve kolayca kurulup sökülebilen çadırlarına (otağ) adı verilir.

  8. 8Asya Hun ve Kök Türk devletlerinde görülen «konargöçer bozkır yaşamı» ile Uygur Devleti'nde görülen «yerleşik yaşamı» ekonomi, barınma ve sanat anlayışı bakımından karşılaştırınız.

Kısaca

  • Türkistan Coğrafyası ve Konargöçerlik: Bozkır iklimi nedeniyle ilk Türkler hayvancılıkla uğraşmış, yaylak-kışlak arasında konargöçer yaşamış ve «yurt (otağ)» çadırlarında barınmıştır.
  • Asya Hun Devleti: Tarihte bilinen ilk Türk devletidir (Teoman); Metehan döneminde Türk boyları birleştirilmiş ve MÖ 209'da «Onlu Teşkilat» kurulmuştur.
  • Kök Türk Devleti (I ve II): «Türk» adını kullanan ilk devlettir (Bumin Kağan); II. Kök Türk döneminde (Kutluk, Bilge Kağan, Kül Tigin, Tonyukuk) ilk yazılı belgemiz olan «Orhun Yazıtları» dikilmiştir.
  • Uygur Devleti: Yerleşik hayata geçen ilk Türk devletidir; tarım, şehir mimarisi, fresk, minyatür, 18 harfli alfabe, kâğıt ve hareketli harfli matbaa gelişmiştir.
  • Yönetim, Ordu ve Kültür: Kut anlayışı, Töre (hukuk), Kurultay (Hatun'un katılımı), İkili Teşkilat, Ordu-Millet anlayışı, İpek Yolu, Pazırık Halısı, Altın Elbiseli Adam ve 12 Hayvanlı Takvim ortak mirasımızdır.

Bu dersin öteki kaynakları