Türkistan'da Kurulan İlk Türk Devletlerinin (Asya Hun, Kök Türk, Uygur) Yönetim, Ordu, Hukuk (Töre), Bilim ve Sanat Alanlarında Medeniyetimize Katkıları (SB.6.3.1)
SB.6.3.1.a-b. Ana yurdumuz Türkistan'da kurulan ilk Türk devletlerinin (Asya Hun, Kök Türk ve Uygur) siyasi gelişimini ve medeniyetimize katkılarını kaynaklara dayanarak sorgular. · SB.6.3.1.c-ç. İlk Türk devletlerinde devlet yönetimi (kut, kurultay, ikili teşkilat, hatun), hukuk (töre) ve askerî teşkilat (ordu-millet, onlu sistem) unsurlarının toplumsal düzene etkisini değerlendirir. · SB.6.3.1.d. İlk Türk devletlerinin ekonomi (İpek Yolu), bilim (12 Hayvanlı Türk Takvimi, matbaa), yazı-edebiyat (Orhun Yazıtları) ve sanat (Pazırık Halısı, Altın Elbiseli Adam, fresk) alanlarındaki mirası hakkında çıkarım yapar.
- Türkistan’da kurulan Asya Hun Devleti (Teoman, Metehan) tarihteki ilk Türk devleti; Kök Türkler Türk adını kullanan ilk devlet; Uygurlar ise yerleşik hayata geçen ilk Türk devletidir.
- Yönetimde Kut anlayışı (yetkinin Tanrı’dan gelmesi), Kurultay/Toy (danışma meclisi), İkili teşkilat (Doğu-Batı) ve kağanın eşi Hatun’un yönetime katılımı esastır.
Sol sütundaki ilk Türk devletleri kavramlarını sağ sütundaki açıklamalarıyla eşleştiriniz.
İlk Türk devletlerinin yönetim, hukuk ve kültür mirasıyla ilgili ifadelerden doğru olanlara D, yanlış olanlara Y kutusunu işaretleyiniz.
| D | Y | |
| İlk Türk devletlerinde kağanın eşi olan Hatun (Katun) kurultay toplantılarına katılır ve yabancı elçileri kabul ederdi. | ✓ | |
| Kağanlar sınırsız yetkiye sahipti ve töre kurallarına uymak zorunda değillerdi. | ✓ | |
| Türklerde eli silah tutan herkes asker sayıldığı için «ordu-millet anlayışı» gelişmiştir. | ✓ | |
| Kök Türkler 38 harfli, Uygurlar ise 18 harfli kendilerine özgü milli alfabeler kullanmışlardır. | ✓ |
Cümlelerdeki boşlukları kutuda verilen uygun tarihî kavramlarla tamamlayınız.
- Tarihte «Türk» adını devlet adı olarak ilk kez kullanan devlet, Bumin Kağan’ın kurduğu Kök Türk Devleti’dir.
- Ülkenin yönetimini kolaylaştırmak için Doğu ve Batı olarak ikiye ayrılmasına ikili teşkilat denir.
- İlk Türklerde oda biçiminde yapılan mezarlara kurgan, etrafına dikilen taşlara ise balbal denirdi.
Görseldeki devlet kartlarına göre yerleşik hayata geçerek şehirler (Balasagun, Karabalğasun) kuran, kâğıt ve hareketli harf matbaasını
- AAsya Hun Devleti
- BI. Kök Türk Devleti
- CII. Kök Türk (Kutluk) Devleti
- DUygur Devleti
Görseldeki ilk Türk devletlerine ait kültür ve medeniyet eserlerinin ilgili olduğu alanı yazarak tabloyu tamamlayınız.
| Tarihî Eser / Uygulama | İlgili Olduğu Alan | Medeniyetimize Katkısı / Önemi |
|---|---|---|
| 1. 12 Hayvanlı Türk Takvimi | Bilim ve Astronomi | Güneş yılı esasına dayalı zaman hesabı |
| 2. Pazırık Halısı (Kurgan) | Dokumacılık ve Sanat | Dünyanın bilinen en eski düğümlü halısı |
| 3. Altın Elbiseli Adam Zırhı | Maden İşçiliği ve Sanat | Gelişmiş altın işleme ve kuyumculuk sanatı |
| 4. İpek Yolu Ticareti | Ekonomi ve Ticaret | Doğu-Batı ticaret ve kültür etkileşimi |
Görseldeki Asya Hun ve Kök Türklerin «konargöçer» yaşam tarzı ile Uygurların «yerleşik» yaşam tarzının sanat eserlerine
Görseldeki Orhun Yazıtları metninde Bilge Kağan’ın «Aç milleti doyurdum, çıplak milleti giydirdim...» sözü hangi devlet anlayışını gösterir?
- ASosyal devlet anlayışını (Halkın refahı için çalışılmasını)
- BYalnızca tarımsal üretime önem verildiğini
- CYazılı hukuk kurallarının kaldırıldığını
- DKomşu devletlerle ticaretin yasaklandığını
Görseldeki «Töre» şemasında yer alan «İlge (Devlet) gider, töre kalır.» atasözünden ilk Türk devletleriyle ilgili hangi çıkarım yapılabilir?
- AHukukun üstünlüğüne ve törenin korunmasına çok önem verildiği
- BDevlet yönetiminde hiçbir kuralın bulunmadığı
- CTörenin yalnızca savaş zamanlarında uygulandığı
- DHukuk kurallarının yabancı devletlerden alındığı
Görseldeki Türkistan’da yaşanan tarihî gelişmeleri kronolojik oluş sırasına göre en eskiden en yeniye doğru 1’den 4’e kadar sıralayınız.
- 33. II. Kök Türk (Kutluk) Devleti döneminde Orhun Yazıtları’nın dikilmesi (732–735)
- 22. Bumin Kağan önderliğinde I. Kök Türk Devleti’nin kurulması (552)
- 44. Kutluk Bilge Kül Kağan tarafından Uygur Devleti’nin kurulup yerleşik hayata geçilmesi (744)
- 11. Teoman ve Metehan döneminde Asya Hun Devleti’nin kurulması ve Onlu Sistem (MÖ 209)
Görseldeki kurgan kazı buluntularından (dokuma halı, demir kılıç, altın zırh, sulama kanalı) hangisi tarım ve yerleşik yaşamın doğrudan kanıtıdır?
- A1. Buluntu: Yün dokuma Pazırık Halısı (Hayvancılık ve dokuma)
- B2. Buluntu: İşlemeli demir kılıç ve ok uçları (Madencilik ve askerlik)
- C3. Buluntu: Altın Elbiseli Adam zırhı (Kuyumculuk ve maden sanatı)
- D4. Buluntu: Sulama kanalları, saban demiri ve tahıl öğütme taşları
İpuçlarındaki kavramları kutulara yazınız. Numaralı harflerle «ilk Türk devletlerinde siyasi, askerî ve ekonomik kararların alındığı
Turuncu kutulardaki harfler yukarıdan aşağıya: KURULTAY
Görseldeki Metehan ve Onlu Sistem kartına göre Türk Kara Kuvvetleri’nin kuruluş yılının MÖ 209 kabul edilmesinin nedenini ve