İçeriğe geç

6. sınıf · Sosyal Bilgiler · 13. hafta (14-18 Aralık 2026)

Türkistan'da Kurulan İlk Türk Devletlerinin (Asya Hun, Kök Türk, Uygur) Yönetim, Ordu, Hukuk (Töre), Bilim ve Sanat Alanlarında Medeniyetimize Katkıları (SB.6.3.1)

Ortak Mirasımız teması · Konu özeti

🃏 Kavram kartlarıEtkinlikler
Bu hafta

Ortak Mirasımız ünitesinin bu haftasında, milletimizin ana yurdu olan Türkistan'da (Orta Asya) tarih sahnesine çıkan ilk Türk devletlerini — Asya Hun, Kök Türk ve Uygur devletlerini — derinlemesine inceliyoruz. Atalarımızın devlet yönetiminde geliştirdiği kurultay ve kut anlayışını, hukukun üstünlüğünü simgeleyen töreyi, dünya askerlik tarihine armağan ettikleri onlu sistemi ve bilimden sanata bıraktıkları ölümsüz medeniyet mirasını kaynaklar ışığında sorguluyoruz.

Ana Yurdumuz Türkistan'da Kurulan İlk Türk Devletleri (SB.6.3.1)

Türklerin tarihte ilk kez ortaya çıktığı, bağımsız devletler kurduğu ve kültürünü şekillendirdiği ana yurdu Türkistan (Orta Asya) coğrafyasıdır. Geniş bozkırlarla kaplı bu coğrafyanın karasal iklim koşulları, Türklerin başlangıçta atlı konargöçer (yaylak-kışlak) yaşam tarzını benimsemesinde ve hayvancılıkla uğraşmasında belirleyici olmuştur. Kutsal başkent Ötüken («Toprak Ana») Türk devletlerinin siyasi ve manevi merkezi kabul edilmiştir.

Tarihte bilinen ilk teşkilatlı Türk devleti Asya (Büyük) Hun Devletidir (MÖ 220 – MS 216). Bilinen ilk hükümdarı Teoman, en parlak dönemini yaşatan hükümdarı ise Metehandır. Metehan, Türkistan'daki bütün Türk boylarını tarihte ilk kez tek bir bayrak altında toplamış ve vatan sevgisini «Toprak milletindir, onu kimse veremez!» sözüyle devlet politikası hâline getirmiştir. Ardından 552 yılında Bumin Kağan liderliğinde kurulan Kök Türk Devleti, tarihte «Türk» adını resmî devlet adı olarak kullanan ilk Türk devleti olmuştur; 682'de İlteriş (Kutluk) Kağan tarafından kurulan II. Kök Türk Devleti ise Bilge Kağan, kardeşi Kül Tigin ve bilge devlet adamı Vezir Tonyukuk döneminde altın çağını yaşamıştır.

744 yılında Kutluk Bilge Kül Kağan tarafından kurulan ve merkezi Ordubalık (Karabalgasun) olan Uygur Devleti, Bögü Kağan döneminde benimsedikleri inanç ve kültürel etkileşimin de etkisiyle yerleşik hayata geçen ilk Türk devleti olmuştur. Uygurlar etrafı surlarla çevrili şehirler, saraylar, tapınaklar ve kütüphaneler inşa etmiş; sulama kanalları açarak tarımı geliştirmişlerdir.

ANA YURDUMUZ TÜRKİSTAN'DA KURULAN İLK TÜRK DEVLETLERİ (SB.6.3.1) 1. Asya Hun Devleti (MÖ 220 – MS 216 · Ötüken) • Bilinen ilk Türk devletidir. • Kurucusu: Teoman • En parlak dönem: Metehan • Türk boylarını ilk kez tek bayrak altında topladı; Onlu sistemi kurdu. Destan: Oğuz Kağan Destanı 2. Kök Türk Devleti (I: 552–630 / II: 682–744 · Ötüken) • «Türk» adını devlet adı olarak kullanan ilk devlettir (Bumin Kağan). • II. Kök Türk (Kutluk): İlteriş Kağan, Bilge Kağan, Kül Tigin, Tonyukuk. • 38 harfli Kök Türk alfabesi. Eser: Orhun Yazıtları · Ergenekon 3. Uygur Devleti (744 – 840 · Ordubalık / Karabalgasun) • Kurucusu: Kutluk Bilge Kül Kağan • Yerleşik hayata geçen ilk Türk devletidir; şehir ve saray kurdular. • Tarım, sulama kanalı, kağıt, matbaa ve 18 harfli Uygur alfabesi. Destan: Türeyiş ve Göç Destanları
🔍 Büyütmek için dokunun

İlk Türk Devletlerinde Yönetim, Hukuk (Töre) ve Ordu (Onlu Sistem)

İlk Türk devletlerinde hükümdarlara Han, Hakan, Kağan, Тanhu ve İdikut gibi unvanlar verilirdi. Devleti yönetme yetkisinin kağana ve ailesine Gök Tanrı tarafından verildiğine inanılmasına Kut anlayışı denirdi; kut anlayışı hükümdarın otoritesini güçlendirirken aynı zamanda ona milletini adalet ve refah içinde yaşatma sorumluluğu yüklerdi. Ülke yönetiminde doğu-batı şeklinde İkili teşkilat uygulanır; güneşin doğduğu yön kutsal sayıldığı için Doğu merkez kabul edilip büyük kağan tarafından, Batı ise hanedandan Yabgu unvanlı yönetici tarafından idare edilirdi.

Siyasi, askeri ve ekonomik kararlar Kurultay (Toy / Kengeş) adı verilen danışma meclisinde görüşülerek alınırdı. Kurultaya kağan, boy beyleri, devlet adamları ve kağanın eşi olan Hatun (Katun) katılırdı. Hatun'un kurultayda söz sahibi olması, kağan olmadığında devleti temsil edip yabancı elçileri kabul etmesi ve fermanlarda «Kağan ve Hatun buyuruyor ki» denilmesi Türk toplumunda kadına verilen yüksek değeri gösterir.

Toplumsal ve idari düzeni sağlayan sözlü hukuk kurallarına Töre adı verilirdi. Töre; könilik (adalet), uzluk (iyilik/faydalılık), tüzlük (eşitlik) ve kişilik (insanlık) ilkelerine dayanırdı. «İl (devlet) gider, töre kalır» atasözüyle ifade edildiği üzere kağan dahil herkes töreye uymak zorundaydı (Uygurlar döneminde töre yazılı hâle getirilmiştir). Savunmada ise ordu-millet anlayışı geçerliydi; Asya Hun hükümdarı Metehan'ın MÖ 209'da kurduğu Onlu sistem (Onbaşı, Yüzbaşı, Binbaşı, Tümenbaşı) bugün Türk Kara Kuvvetlerinin kuruluş yılı ve modern dünya ordularının temel modeli kabul edilir.

YÖNETİM (KUT, KURULTAY), HUKUK (TÖRE) VE ORDU (ONLU SİSTEM) Yönetim Anlayışı • Kut Anlayışı: Yönetme yetkisinin Gök Tanrı tarafından verilmesi. • Kurultay (Toy): Siyasi ve askeri kararların alındığı danışma meclisi. • Hatun (Katun): Kurultaya katılır, elçi kabul eder (kadına verilen değer). İkili Teşkilat: Doğu (Merkez) - Batı Hukuk Sistemi: Töre • Töre: Devlet ve toplum düzenini sağlayan sözlü hukuk kurallarıdır. • Kağan dahil herkes töreye uymak zorundadır (hukukun üstünlüğü). • Törenin 4 değişmez ilkesi: Adalet (könilik), İyilik, Eşitlik, İnsanlık. «İl gider, töre kalır!» Ordu: Onlu Sistem • Ordu-millet anlayışı hâkimdir. • Onlu Sistem (MÖ 209): Metehan tarafından kuruldu (Onbaşı, Yüzbaşı, Binbaşı, Tümenbaşı = 10.000). • Savaş stratejisi: Turan (Hilal / Kurt Kapanı / Sahte Ricat) taktiği. Modern Orduların Temeli
🔍 Büyütmek için dokunun

Ekonomi (İpek Yolu), Bilim, Yazı, Edebiyat ve Sanat Mirası

İlk Türk devletlerinin ekonomisi hayvancılık, dokumacılık, madencilik, tarım ve uluslararası ticarete dayanıyordu. Çin'den başlayıp Türkistan üzerinden Anadolu ve Avrupa'ya uzanan İpek Yolu ile kuzeydeki Kürk Yolu'na hâkim olmak Türk devletlerine büyük ekonomik güç kazandırmıştır. Türkler demiri işleyerek silah, araç gereç ve süs eşyaları yapmış; Pazırık Kurganı'ndan çıkarılan ve dünyanın bilinen en eski düğümlü halısı olan Pazırık Halısı ile Esik Kurganı'nda bulunan Altın Elbiseli Adam zırhı dokumacılık ve maden sanatındaki ustalığı kanıtlamıştır.

Bilim alanında Türkler, astronomi ve matematik gözlemlerine dayanarak bir yılı 365 gün 5 saat olarak hesapladıkları Güneş yılı esaslı On İki Hayvanlı Türk Takvimi'ni icat etmişlerdir (her yıla sıçan, sığır, pars, tavşan, ejder, yılan, at, koyun, maymun, tavuk, köpek ve domuz gibi bir hayvan adı verilmiştir). Uygurlar ise tıp, eczacılık ve astronomide ilerlemiş; pamuktan kâğıt üretmiş ve tahta harflerden oluşan hareketli harf matbaasını kullanarak eserler basmışlardır.

Yazı ve edebiyatta Kök Türkler 38 harfli Kök Türk (Orhun) alfabesini, Uygurlar ise 18 harfli Uygur alfabesini kullanmıştır. II. Kök Türk döneminde Bilge Kağan, Kül Tigin ve Vezir Tonyukuk adına dikilen ve Yollug Tigin tarafından yazılan Orhun Yazıtları (Abideleri), Türk tarihinin ve edebiyatının ilk yazılı belgeleridir. Sanat alanında konargöçer dönemde taşınabilir eşyalar üzerine hayvan üslubu ve mezar başlarına balbal adı verilen taş heykeller yapılırken; Uygurlarla birlikte tapınak mimarisi, duvar resmi (fresk), minyatür ve heykel sanatı gelişmiştir.

İLK TÜRK DEVLETLERİNİN BİLİM, YAZI, EKONOMİ VE SANAT MİRASI Bilim, Yazı ve Edebiyat Katkıları • 12 Hayvanlı Türk Takvimi: Astronomi ve matematik bilgisinin kanıtıdır (Güneş yılı esaslı, 12 yıl). • Milli Alfabeler: Kök Türk (38 harf) ve Uygur (18 harf). • Orhun Yazıtları: Türk tarihinin ilk yazılı belgesi (Bilge Kağan, Kül Tigin ve Vezir Tonyukuk adına). • Uygurlarda kağıt üretimi ve hareketli harf matbaası. Sözlü Edebiyat: Sav, Sagu, Koşuk ve Destanlar Ekonomi, Madencilik ve Sanat Mirası • İpek Yolu ve Kürk Yolu ticareti; hayvancılık ve dokumacılık (Uygurlarda sulama kanalları ve tarım). • Pazırık Halısı: Dünyanın en eski düğümlü halısı (Pazırık Kurganı'ndan çıkarılmıştır). • Altın Elbiseli Adam Zırhı (Esik Kurganı): Gelişmiş maden ve altın işçiliği · Hayvan üslubu ve Balballar. Uygurlarda Mimari, Fresk (Duvar Resmi) ve Minyatür
🔍 Büyütmek için dokunun

Örnekler

  1. Örnek 1Asya Hun hükümdarı Metehan'ın MÖ 209 yılında kurduğu «Onlu sistem» nedir ve dünya askerlik tarihindeki önemi nedir?

    Cevabı göster

    Metehan'ın dağınık birlikleri 10, 100, 1000 ve 10.000 (tümen) kişilik gruplara ayırarak emir-komuta zinciri altına aldığı askerî teşkilattır. MÖ 209 tarihi Türk Kara Kuvvetlerinin kuruluş yılı kabul edilir ve bu sistem günümüz modern dünya ordularının teşkilat yapısına model olmuştur.

  2. Örnek 2İlk Türk devletlerinde görülen «Kut anlayışı», «Kurultay» ve «Töre» kavramlarını açıklayınız.

    Cevabı göster

    • Kut anlayışı: Hükümdara devleti yönetme yetkisinin Gök Tanrı tarafından verildiğine duyulan inançtır. • Kurultay (Toy): Devletin siyasi, askeri ve ekonomik kararlarının görüşüldüğü danışma meclisidir. • Töre: Adalet, eşitlik ve iyilik ilkelerine dayanan, kağan dahil herkesin uymak zorunda olduğu sözlü hukuk kurallarıdır.

  3. Örnek 3İlk Türk devletlerinde kadının (Hatun/Katun) devlet yönetimindeki ve toplumdaki yeri hakkında hangi kanıtlar gösterilebilir?

    Cevabı göster

    Kağanın eşi olan Hatun (Katun) devlet meclisi olan Kurultay'a katılarak fikrini beyan eder, yabancı devlet elçilerini kabul eder, kendisine ait sarayı ve askeri birliği bulunur ve resmi emirnameler «Kağan ve Hatun buyuruyor ki» ifadesiyle başlardı.

  4. Örnek 4Uygur Devleti'nin yerleşik hayata geçmesiyle birlikte Türk kültür, ekonomi ve sanat hayatında hangi değişimler yaşanmıştır?

    Cevabı göster

    Uygurlar çadır (yurt) yerine surlarla çevrili şehirler (Ordubalık), saraylar ve tapınaklar inşa etmiş; sulama kanalları açarak tarım yapmış; töreyi yazılı hâle getirmiş; kağıt ve hareketli harf matbaasını kullanmış; duvar resmi (fresk) ve minyatür sanatlarını geliştirmişlerdir.

  5. Örnek 5Orhun Yazıtları kimler adına dikilmiştir ve Türk tarihi açısından önemi nedir?

    Cevabı göster

    II. Kök Türk (Kutluk) Devleti döneminde Vezir Tonyukuk (725), Kül Tigin (732) ve Bilge Kağan (735) adına dikilmiştir. 38 harfli Kök Türk alfabesiyle yazılan bu abideler; Türk adının geçtiği, devlet-millet sorumluluğunu ve bağımsızlık bilincini anlatan ilk yazılı Türkçe belgelerdir.

  6. Örnek 6İlk Türklerin astronomi, dokumacılık ve maden işçiliği alanlarında ileri düzeyde olduğunu kanıtlayan birer eser/buluş yazınız.

    Cevabı göster

    • Astronomi ve matematik: Güneş yılı esaslı On İki Hayvanlı Türk Takvimi. • Dokumacılık: Pazırık Kurganı'ndan çıkan ve dünyanın en eski düğümlü halısı olan Pazırık Halısı. • Maden işçiliği: Esik Kurganı'ndan çıkarılan ve binlerce altın plakadan oluşan Altın Elbiseli Adam zırhı.

Kavram Kartları

1 / 8

Karta dokunarak arka yüzündeki açıklamayı görün; yön tuşlarıyla kartlar arasında geçiş yapın.

Etkinlikler

Soruları çözün; her cevaptan sonra doğru mu yanlış mı olduğunu hemen göreceksiniz.

  1. 1Orhun Yazıtları'nda Bilge Kağan'ın «Türk milleti için gece uyumadım, gündüz oturmadım. Ölecek milleti dirilttim; çıplak milleti giydirdim, fakir milleti zengin kıldım!» sözleri ilk Türk devletlerinde aşağıdaki anlayışlardan hangisinin varlığını doğrudan kanıtlar?

  2. 2Ana yurdumuz Türkistan'da kurulan ilk Türk devletleriyle ilgili aşağıdaki eşleştirmelerden hangisi yanlıştır?

  3. 3İlk Türk devletlerinde «İl (devlet) gider, töre kalır.» atasözünün söylenmesi ve kağanın dahi töre kurallarına aykırı hareket edememesi aşağıdakilerden hangisine verilen önemi gösterir?

  4. 4İlk Türklerin Güneş yılını esas alan «On İki Hayvanlı Türk Takvimi»ni hazırlamaları, öncelikle hangi bilim dalında ileri düzeyde gözlem ve birikime sahip olduklarını kanıtlar?

  5. 5Aşağıdaki ifadelerin doğru (D) ya da yanlış (Y) olduğunu belirleyiniz.

    • Tarihte «Türk» adını resmî devlet adı olarak kullanan ilk devlet Bumin Kağan liderliğinde kurulan Kök Türk Devleti'dir.
    • İlk Türk devletlerinde kağanın eşi olan Hatun (Katun) devlet meclisi Kurultay'a katılamaz ve elçi kabul edemezdi.
    • Esik Kurganı'nda bulunan «Altın Elbiseli Adam» zırhı ilk Türklerin maden işlemeciliğinde çok ileri olduğunu kanıtlar.
    • Pazırık Kurganı'ndan çıkarılan Pazırık Halısı, dünyada bilinen en eski düğümlü Türk halısıdır.
    • İlk Türk devletlerinde ölülerin eşyalarıyla birlikte gömüldüğü oda biçimindeki mezarlara «kurultay» adı verilirdi.

  6. 6Aşağıdaki ilk Türk medeniyeti kavramlarını açıklamalarıyla eşleştiriniz.

    Soldan bir öğeye, sonra sağdaki eşine dokunun.

  7. 7Aşağıdaki cümlelerde boş bırakılan yerleri uygun kavramlarla tamamlayınız.

    1. İlk Türk devletlerinde hükümdarlık yetkisinin kağana Gök Tanrı tarafından verildiğine inanılmasına anlayışı denir.
    2. Asya Hun hükümdarı Türk boylarını ilk kez tek bayrak altında toplamış ve vatan toprağının milletin malı olduğunu vurgulamıştır.
    3. Şehirler inşa ederek yerleşik hayata geçen, kağıt ve hareketli harf matbaasını kullanan ilk Türk devleti Devleti'dir.
    4. Çin'den başlayıp Türkistan üzerinden Anadolu ve Avrupa'ya uzanan tarihi ticaret yoluna Yolu adı verilir.
    5. Uygurların tapınak ve saray duvarlarına alçı üzerine yaptıkları renkli duvar resimlerine adı verilir.

  8. 8Türkistan'da kurulan ilk Türk devletlerinin (Asya Hun, Kök Türk, Uygur) yönetim, hukuk, ordu, bilim ve sanat alanlarında medeniyetimize katkılarını 3 adımda açıklayınız.

Kısaca

  • İlk Türk Devletleri (SB.6.3.1): Ana yurdumuz Türkistan'da kurulan Asya Hun Devleti (Teoman, Metehan) ilk Türk devleti; Kök Türk Devleti (Bumin Kağan, Bilge Kağan, Kül Tigin, Tonyukuk) Türk adını kullanan ilk devlet; Uygur Devleti ise yerleşik hayata geçen ilk Türk devletidir.
  • Yönetim ve Kadının Konumu: Egemenlik Kut anlayışına dayanır, ülke İkili teşkilat (Doğu-Batı) ile yönetilir ve kararlar Kurultay (Toy) meclisinde alınırdı; kağanın eşi Hatun (Katun) kurultaya katılır ve elçi kabul ederdi.
  • Hukuk (Töre) ve Ordu (Onlu Sistem): Adalet, iyilik ve eşitliğe dayanan sözlü hukuk kurallarına Töre denir ve kağan dahil herkes töreye uyardı; Metehan MÖ 209'da Onlu sistemi kurarak modern orduların temelini atmıştır.
  • Yazı, Edebiyat ve Bilim: 38 harfli Kök Türk ve 18 harfli Uygur alfabeleri kullanılmış; Orhun Yazıtları ilk yazılı belgemiz olmuş; 12 Hayvanlı Türk Takvimi astronomideki, Uygur kâğıt ve matbaası ise kültürdeki gelişmişliği göstermiştir.
  • Ekonomi ve Sanat Mirası: İpek Yolu ticareti, demir işçiliği, dünyanın en eski düğümlü halısı Pazırık Halısı, Altın Elbiseli Adam zırhı, kurgan ve balballar ile Uygur fresk ve minyatürleri ortak medeniyet mirasımızdır.

Bu dersin öteki kaynakları