Ülkemizin Doğal ve Beşerî Çevre Özellikleri Arasındaki İlişki
SB.6.2.2. Ülkemizin doğal çevre özelliklerini (yeryüzü şekilleri, iklim tipleri, su kaynakları, bitki örtüsü) ve beşerî çevre unsurlarını belirler. · Doğal çevre özelliklerinin nüfus dağılışı, yerleşme dokusu, kırsal konut tipleri, tarım, hayvancılık, ulaşım ve turizm üzerindeki etkilerini çözümler. · İnsanların ihtiyaçları doğrultusunda köprü, tünel, baraj ve sulama projeleriyle doğal çevreyi nasıl şekillendirdiğini sürdürülebilirlik açısından değerlendirir.
- Doğada kendiliğinden var olan dağlar, ovalar, platolar, akarsular, iklim ve bitki örtüsü doğal çevreyi; insanların inşa ettiği ev, şehir, fabrika, yol, köprü, tünel ve barajlar beşerî çevreyi oluşturur.
- Karadeniz ikliminde (her mevsim yağışlı, orman örtüsü) çay ve fındık tarımı, dik çatılı ahşap konutlar ile engebeli arazi ve bol su nedeniyle dağınık yerleşme görülür.
- Akdeniz ikliminde (maki örtüsü) zeytin, turunçgil, kış ılıklığıyla seracılık, yaz turizmi ve taş evler; Karasal iklimde (bozkır örtüsü, düz arazi, az su) tahıl tarımı, küçükbaş hayvancılık, kerpiç evler ve toplu yerleşme yaygındır.
- Çukurova, Bafra ve Gediz gibi verimli ovalar yoğun, Hakkâri ve Menteşe gibi engebeli yerler seyrek nüfusludur; insanlar tünel (Ovit, Zigana), baraj (GAP) ve deniz dolgusu havalimanlarıyla doğayı şekillendirir.
Sol sütundaki coğrafi kavramları sağ sütundaki açıklamalarıyla eşleştiriniz.
Görseldeki çevre sınıflandırma panosunda numaralanmış kartlardan hangisinin tamamı insan eliyle oluşturulmuş beşerî çevre unsurlarından meydana gelir?
- A1. Kart: Atatürk Barajı, Zigana Tüneli ve Osman Gazi Köprüsü
- B2. Kart: Toros Dağları, Çukurova Deltası ve Fırat Nehri
- C3. Kart: Van Gölü, Erciyes Dağı ve Kızılırmak Akarsuyu
- D4. Kart: Kızılçam ormanları, maki bitki örtüsü ve Bafra Ovası
Cümlelerdeki boşlukları kutuda verilen uygun kavramlarla tamamlayınız.
- Orman bakımından zengin olan Karadeniz kırsalında geleneksel konut malzemesi ahşap olur.
- Antalya ve Mersin’de kış ılıklığı sayesinde örtü altı tarım yani seracılık çok gelişmiştir.
- Su kaynaklarının az ve arazinin düz olduğu İç Anadolu köylerinde toplu yerleşme görülür.
- Fırat ve Dicle sularını Güneydoğu Anadolu ovalarıyla buluşturan kalkınma projesine GAP denir.
Ülkemizin doğal ve beşerî çevre özellikleriyle ilgili ifadelerden doğru olanlara D, yanlış olanlara Y kutusunu işaretleyiniz.
| D | Y | |
| Türkiye’de batıdan doğuya doğru gidildikçe ortalama yükselti artar, kışlar sertleşir ve tarım ürünlerinin olgunlaşma süresi uzar. | ✓ | |
| Kırsal kesimde geleneksel konutların yapı malzemesini (ahşap, taş, kerpiç) o yörenin iklimi ve doğal yapısı belirler. | ✓ | |
| Su kaynaklarının sınırlı ve yeryüzü şekillerinin düz olduğu İç Anadolu köylerinde dağınık yerleşme dokusu yaygındır. | ✓ | |
| Yatak eğimi fazla olan akarsularımız üzerinde kurulan barajlardan hidroelektrik enerji üretimi ve tarımsal sulamada yararlanılır. | ✓ | |
| İnsanlar doğal çevrenin sunduğu koşullardan etkilenir ancak teknolojiyle bile doğal çevrede hiçbir değişiklik yapamaz. | ✓ |
Görseldeki iklim–hayvancılık eşleştirme kartında soru işaretiyle (?) bırakılan, yaz yağışlarıyla yeşeren gür çayırlar sayesinde büyükbaş mera hayvancılığının geliştiği yöremiz hangisidir?
- AKonya Ovası ve Tuz Gölü Çevresi
- BErzurum–Kars–Ardahan Platosu
- CAntalya ve Çukurova Kıyı Kuşağı
- DŞanlıurfa ve Harran Ovası
Görseldeki iki yerleşme modelinde Doğu Karadeniz’de dağınık, İç Anadolu’da ise toplu yerleşme görülmektedir. Bu farklılığa yol açan iki temel doğal çevre unsurunu yazınız.
Görseldeki Türkiye iklim bölgeleri panosunu inceleyerek tablodaki boş bırakılan doğal bitki örtüsü, kırsal konut tipi ve tarım ürünü hücrelerini tamamlayınız. İlk satır örnektir.
| İklim Tipi | Doğal Bitki Örtüsü | Kırsal Konut Malzemesi | Başlıca Tarım Ürünü |
|---|---|---|---|
| 1. Karadeniz İklimi | Gür Ormanlar | Ahşap (Ağaç) | Çay, fındık, mısır |
| 2. Akdeniz İklimi | Maki (Kızılçam) | Taş meskenler | Zeytin, turunçgiller, muz |
| 3. Karasal İklim | Bozkır (Step) | Kerpiç (Toprak) | Buğday, arpa, şeker pancarı |
Görseldeki yoğun ve seyrek nüfuslu yöreler kartına göre aşağıdaki çıkarımlardan hangisi söylenemez?
- AÇukurova, Bafra ve Gediz gibi verimli delta ovaları tarım, sanayi ve ulaşıma elverişli olduğu için yoğun nüfusludur.
- BHakkâri ve Tunceli çevresi yüksek, dağlık ve sarp yeryüzü şekillerine sahip olduğundan seyrek nüfusludur.
- CMuğla (Menteşe Yöresi) elverişli iklime sahip olsa da dağlık ve engebeli yapısı nedeniyle seyrek nüfuslanmıştır.
- DÜlkemizde yüksek ve engebeli dağlık alanların tamamında sanayi ve ulaşım ovalardan çok daha fazla gelişmiştir.
Görseldeki sürdürülebilir çevre yönetimi panosunda numaralanmış uygulamalardan hangisi doğal dengeyi koruma anlayışına uygun değildir?
- A1. Uygulama: Güneş ve rüzgâr potansiyeli yüksek yörelerde temiz yenilenebilir enerji santralleri kurmak
- B2. Uygulama: Birinci sınıf verimli tarım ovalarını imara açarak üzerlerine fabrika ve beton siteler inşa etmek
- C3. Uygulama: Eğimli yamaçlarda erozyonu ve heyelanı önlemek için ağaçlandırma ve teraslama yapmak
- D4. Uygulama: Kurak bölgelerde su israfını önlemek amacıyla damla sulama yöntemini yaygınlaştırmak
Görselde verilen Güneydoğu Anadolu Projesi (GAP) sürecini başlangıçtaki doğal durumdan ortaya çıkan beşerî sonuca doğru 1’den 4’e kadar sıralayınız.
- 3Kurak ovaların suyla buluşması sonucunda pamuk, mısır ve mercimek gibi tarımsal üretimde büyük artış sağlanması
- 4Tarıma dayalı dokuma ve gıda fabrikalarının açılmasıyla bölgede istihdamın artması ve dışarıya göçün azalması
- 2Fırat ve Dicle nehirleri üzerinde Atatürk Barajı başta olmak üzere barajlar ve sulama kanallarının inşa edilmesi
- 1Güneydoğu Anadolu’daki geniş ve verimli ovalarda şiddetli yaz kuraklığı nedeniyle sulama sorunu yaşanması
Görseldeki dört eşleştirme kartından hangisinde doğal çevrenin beşerî faaliyetler üzerindeki etkisi yanlış verilmiştir?
- A1. Eşleşme: Rize’de her mevsim bol yağış görülmesi → Çay tarımının yapılması
- B2. Eşleşme: Uludağ ve Palandöken’de karın uzun süre kalması → Kış turizminin gelişmesi
- C3. Eşleşme: Çoruh Nehri’nin derin vadilerde hızlı akması → Rafting ve enerji üretimi
- D4. Eşleşme: Konya Ovası’nda yazların sıcak ve kurak geçmesi → Ormancılık ve balıkçılığın ilk sırada olması
İpuçlarına karşılık gelen kavramları kutulara yazınız. Numaralı harflerle konut tipini, bitki örtüsünü ve tarım ürünlerini belirleyen temel doğal unsuru bulunuz.
Turuncu kutulardaki harfler yukarıdan aşağıya: İKLİM
Görseldeki “Deniz Dolgusu Havalimanları (Ordu–Giresun, Rize–Artvin)” ve “Ovit–Zigana Tünelleri” projelerinin hangi doğal engeli aşmak için yapıldığını insan–doğa etkileşimi açısından açıklayınız.