İçeriğe geç

6. sınıf · Sosyal Bilgiler · 8. hafta (2-6 Kasım 2026)

Ülkemizin Doğal ve Beşerî Çevre Özellikleri Arasındaki İlişki

EVİMİZ DÜNYA teması · Konu özeti

🃏 Kavram kartlarıEtkinlikler
Bu hafta

Ülkemizin bir köşesinde ahşap yayla evleri ve çay bahçeleri görülürken, başka bir köşesinde taş evler, zeytinlikler veya uçsuz bucaksız buğday tarlalarıyla karşılaşırız. Bunun temel sebebi doğal çevre ile insan faaliyetleri (beşerî çevre) arasındaki sıkı bağdır. Bu dersimizde Türkiye'nin yeryüzü şekilleri, iklimi ve su kaynaklarının insan yaşamını nasıl şekillendirdiğini ve insanın doğayla etkileşimini inceliyoruz.

Doğal Çevre ve Beşerî Çevre Kavramları

İnsan müdahalesi olmadan doğada kendiliğinden var olan dağlar, ovalar, platolar, akarsular, göller, denizler, iklim olayları, toprak ve doğal bitki örtüsü doğal çevre unsurlarını oluşturur. Türkiye ortalama 1143 metre yükseltiye sahip, batıdan doğuya doğru yükseltisi artan ve dört mevsimin belirgin yaşandığı zengin bir doğal çevreye sahiptir.

İnsanların barınma, beslenme, ulaşım ve üretim ihtiyaçlarını karşılamak amacıyla doğal çevre üzerinde inşa ettiği evler, şehirler, fabrikalar, tarlalar, yollar, köprüler, tüneller ve barajlar ise beşerî çevre unsurlarıdır.

Doğal çevre ile beşerî çevre arasında karşılıklı bir etkileşim vardır: Doğal koşullar insanların nerede yaşayacağını, ne üreteceğini ve nasıl giyineceğini etkilerken; insanlar da gelişen teknolojiyle doğal engelleri aşarak çevreyi dönüştürür.

DOĞAL ÇEVRE VE BEŞERÎ ÇEVRE KAVRAMLARI Doğal Çevre Unsurları (Kendiliğinden) • Yeryüzü Şekilleri: Dağlar, ovalar, platolar, vadiler • İklim Özellikleri: Sıcaklık, yağış, rüzgâr, nem • Su Kaynakları: Denizler, akarsular, göller • Doğal Bitki Örtüsü ve Toprak yapısı Örnek: Toros Dağları, Çukurova, Fırat Nehri Beşerî Çevre Unsurları (İnsan Eliyle) • Yerleşme ve Konutlar: Şehirler, köyler, evler • Ulaşım: Köprüler, tüneller, otoyollar, limanlar • Ekonomik Tesisler: Fabrikalar, tarlalar, madenler • Enerji ve Su Yapıları: Barajlar, sulama kanalları Örnek: Atatürk Barajı, Zigana Tüneli, Osman Gazi Köprüsü
🔍 Büyütmek için dokunun

İklim ve Bitki Örtüsünün Beşerî Faaliyetlere Etkisi

Karadeniz İklimi: Her mevsim yağışlı ve ılımandır; bitki örtüsü gür ormanlardır. Çay, fındık ve mısır yetiştirilir; ormancılık ve balıkçılık gelişmiştir. Bol yağış ve orman varlığı nedeniyle kırsalda dik çatılı ahşap konutlar yaygındır. Arazi engebeli ve su bol olduğu için dağınık yerleşme görülür.

Akdeniz İklimi: Yazları sıcak ve kurak, kışları ılık ve yağışlıdır; bitki örtüsü kısa boylu çalılar olan makidir (ve kızılçam). Zeytin, turunçgiller, muz ve pamuk yetiştirilir; kış ılıklığı sayesinde seracılık, yaz güneşlenme süresi sayesinde deniz turizmi gelişmiştir. Kırsalda taş konutlar ve kıl keçisi yetiştiriciliği görülür.

Karasal İklim: İç, Doğu ve Güneydoğu Anadolu'da görülür; yazlar sıcak-kurak, kışlar soğuk ve kar yağışlıdır. Bitki örtüsü ilkbahar yağışlarıyla yeşerip yazın sararan bozkırdır (step). Buğday, arpa, şeker pancarı ve mercimek ile küçükbaş hayvancılık (koyun) yapılır. Su kaynakları sınırlı ve arazi düz olduğundan toplu yerleşme ve kerpiç (toprak) evler yaygındır.

TÜRKİYE'DE GÖRÜLEN BAŞLICA İKLİM TİPLERİ VE ETKİLERİ Karadeniz İklimi • Her mevsim yağışlı, ılıman • Bitki Örtüsü: Gür Ormanlar • Ürün: Çay, fındık, mısır • Konut: Ahşap, dik çatılı • Yerleşme: Dağınık (engebeli arazi ve bol su sebebiyle) Akdeniz İklimi • Yazlar sıcak-kurak, kış ılık-yağışlı • Bitki Örtüsü: Maki (kızılçam) • Ürün: Zeytin, turunçgil, muz • Konut: Taş meskenler • Ekonomi: Seracılık ve yaz turizmi çok gelişmiştir. Karasal İklim • Yaz sıcak-kurak, kış soğuk-karlı • Bitki Örtüsü: Bozkır (Step) • Ürün: Buğday, arpa, şeker pancarı • Konut: Kerpiç (toprak) evler • Yerleşme: Toplu (su az, düz) • Doğu Anadolu: Çayır / Büyükbaş
🔍 Büyütmek için dokunun

Yeryüzü Şekilleri, Su Kaynakları ve İnsanın Doğaya Etkisi

Yeryüzü şekillerinin sade, toprağın verimli ve iklimin elverişli olduğu Çukurova, Bafra, Çarşamba, Gediz ve Bursa ovaları ile Marmara ve kıyı şeritlerinde tarım, sanayi, ticaret ve ulaşım geliştiği için nüfus yoğundur. Hakkâri, Tunceli, Artvin ve Menteşe Yöresi gibi dağlık-engebeli yerlerde ise nüfus seyrektir.

Akarsularımız (Fırat, Dicle, Kızılırmak, Çoruh) yatak eğimleri fazla olduğu için hidroelektrik enerji üretiminde, barajlarda (Atatürk, Keban, Yusufeli Barajı), tarımsal sulamada (GAP ve KOP projeleri) ve rafting sporunda değerlendirilir.

İnsanlar doğal engelleri aşmak için dağlara tüneller (Zigana, Ovit Tüneli), vadilere viyadükler, boğazlara köprüler inşa etmiş; Karadeniz'de düz arazi azlığı sebebiyle denizi doldurarak Ordu-Giresun ve Rize-Artvin havalimanlarını yapmıştır. Ancak bu yatırımlarda doğal dengeyi korumak (sürdürülebilirlik) hayati önem taşır.

DOĞAL VE BEŞERÎ ÇEVRE ARASINDAKİ KARŞILIKLI ETKİLEŞİM Yeryüzü Şekilleri → Beşerî Faaliyet • Geniş Ovalar (Çukurova, Konya, Bafra): Tarım, sanayi, ulaşım kolay ve nüfus yoğundur. • Yüksek ve Engebeli Alanlar (Hakkâri, Doğu Karadeniz): Ulaşım zor, nüfus seyrek; kış turizmi, yaylacılık, arıcılık ve hidroelektrik öne çıkar. İnsanın Doğal Çevreye Müdahalesi • Dağlar → Tüneller (Ovit, Zigana) ve viyadükler • Boğaz ve Körfezler → Köprüler ve Avrasya Tüneli • Deniz Doldurma → Ordu-Giresun ve Rize-Artvin havalimanları (arazi darlığı sebebiyle) Sürdürülebilirlik: Doğaya zarar vermeden uyum!
🔍 Büyütmek için dokunun

Örnekler

  1. Örnek 1Karadeniz kıyı kesiminde kırsal yerleşmelerin 'dağınık', İç Anadolu'da ise 'toplu' olmasının doğal sebepleri nelerdir?

    Cevabı göster

    Karadeniz'de arazinin dağlık-engebeli olması, tarım alanlarının parçalı bulunması ve su kaynaklarının bol olması dağınık yerleşmeye; İç Anadolu'da ise arazinin düz olması ve su kaynaklarının azlığı evlerin su etrafında toplu kurulmasına yol açmıştır.

  2. Örnek 2Antalya ve Mersin çevresinde kış aylarında seracılık faaliyetinin yaygın olmasını doğal çevre özellikleriyle açıklayınız.

    Cevabı göster

    Akdeniz ikliminde kış mevsiminin ılık geçmesi, don olaylarının nadir görülmesi ve güneşli gün sayısının fazla olması, ısıtma maliyetini düşürerek kışın örtü altı tarım (seracılık) yapılmasını sağlamıştır.

  3. Örnek 3İç Anadolu'da küçükbaş (koyun), Erzurum-Kars platosunda ise büyükbaş (sığır) mera hayvancılığının gelişmesinin nedeni nedir?

    Cevabı göster

    İç Anadolu'da yaz kuraklığıyla oluşan kısa boylu bozkır (step) bitki örtüsü koyun yetiştiriciliğine; Erzurum-Kars'ta ise yaz yağışlarıyla yeşeren uzun boylu gür çayırlar büyükbaş hayvancılığa uygundur.

  4. Örnek 4Ordu-Giresun ve Rize-Artvin havalimanlarının deniz doldurularak inşa edilmesinin nedeni nedir ve bu durum neye örnektir?

    Cevabı göster

    Doğu Karadeniz'de dağların kıyıya çok yakın ve dik uzanması nedeniyle havalimanı yapacak geniş düz arazi bulunmamasıdır. Bu durum insanın teknolojiyle doğal çevreyi beşerî ihtiyaca göre dönüştürmesine örnektir.

  5. Örnek 5Muğla (Menteşe Yöresi) elverişli Akdeniz iklimine sahip olmasına rağmen neden seyrek nüfusludur ve burada hangi ekonomik faaliyetler öne çıkar?

    Cevabı göster

    Yeryüzü şekillerinin çok dağlık ve engebeli olması tarım ve sanayiyi sınırlandırdığı için nüfus seyrektir; buna karşılık koy ve körfezleriyle yaz turizmi, çam ormanlarıyla da arıcılık (çam balı) gelişmiştir.

  6. Örnek 6Güneydoğu Anadolu Projesi (GAP) kapsamında Atatürk Barajı ve sulama kanallarının yapılması bölgenin beşerî çevresini nasıl değiştirmiştir?

    Cevabı göster

    Yaz kuraklığı sebebiyle önceden kuru tarım (buğday, mercimek) yapılan ovalarda sulu tarıma geçilmiş; pamuk, mısır ve soya üretimi büyük artış göstermiş, tekstil fabrikaları açılmış ve göç azalmıştır.

Kavram Kartları

1 / 8

Karta dokunarak arka yüzündeki açıklamayı görün; yön tuşlarıyla kartlar arasında geçiş yapın.

Etkinlikler

Soruları çözün; her cevaptan sonra doğru mu yanlış mı olduğunu hemen göreceksiniz.

  1. 1Aşağıdakilerden hangisi insan eliyle oluşturulmuş beşerî çevre unsurları arasında yer alır?

  2. 2Kırsal kesimde geleneksel konut yapımında Karadeniz'de ahşap, İç Anadolu'da kerpiç, Akdeniz'de taş malzeme kullanılmasının temel nedeni nedir?

  3. 3Yaz yağışlarıyla yeşeren gür çayır bitki örtüsüne bağlı olarak büyükbaş mera hayvancılığının en çok geliştiği yöremiz hangisidir?

  4. 4Aşağıdaki eşleştirmelerden hangisi doğal çevrenin beşerî faaliyetler üzerindeki etkisine doğru bir örnek değildir?

  5. 5Aşağıdaki ifadelerin doğru (D) ya da yanlış (Y) olduğunu belirleyiniz.

    • Türkiye'de batıdan doğuya doğru gidildikçe ortalama yükselti artar ve sıcaklık ortalamaları düşer.
    • Akdeniz ikliminin doğal bitki örtüsü her mevsim yeşil kalan kısa boylu çalılar olan makidir.
    • Su kaynaklarının bol ve arazinin engebeli olduğu Doğu Karadeniz'de toplu yerleşme yaygındır.
    • Çukurova, Gediz ve Bafra gibi verimli ovalar tarım ve ulaşıma elverişli olduğu için yoğun nüfusludur.
    • İnsanlar doğal çevreden etkilenir ancak doğal çevreyi değiştirecek hiçbir faaliyet yapamaz.

  6. 6Doğal çevre özelliklerini ortaya çıkardıkları beşerî ve ekonomik sonuçlarla eşleştiriniz.

    Soldan bir öğeye, sonra sağdaki eşine dokunun.

  7. 7Aşağıdaki cümlelerde boş bırakılan yerleri uygun kavramlarla tamamlayınız.

    1. İnsanların doğa üzerinde kendi ihtiyaçları için inşa ettiği köprü, yol, bina ve barajlara çevre denir.
    2. İlkbahar yağışlarıyla yeşerip yaz kuraklığıyla sararan cılız ot topluluklarına (step) adı verilir.
    3. Su kaynaklarının az ve yeryüzü şekillerinin düz olduğu İç Anadolu köylerinde yerleşme görülür.
    4. Fırat ve Dicle nehirleri üzerinde kurulan barajlarla kurak toprakları sulayan projeye adı verilir.
    5. Doğal kaynakları gelecek nesillerin ihtiyacını tehlikeye atmadan doğayla uyumlu kullanmaya denir.

  8. 8Ülkemizdeki doğal çevre özelliklerinin (iklim ve yeryüzü şekilleri) beşerî faaliyetleri nasıl etkilediğini üç farklı bölge örneğiyle açıklayınız.

Kısaca

  • Doğal ve Beşerî Çevre: Dağ, ova, iklim ve akarsular doğal çevreyi; insan eliyle yapılan konut, yol, köprü, tünel ve barajlar beşerî çevreyi oluşturur.
  • Karadeniz İklimi: Her mevsim yağışlıdır; orman bitki örtüsü, çay-fındık tarımı, ahşap konutlar ve dağınık yerleşme görülür.
  • Akdeniz İklimi: Yazlar sıcak-kurak, kışlar ılık-yağışlıdır; maki bitki örtüsü, zeytin-turunçgil, seracılık, yaz turizmi ve taş konutlar yaygındır.
  • Karasal İklim: Bozkır örtüsünde buğday ve küçükbaş hayvancılık, kerpiç konut ve toplu yerleşme; Erzurum-Kars çayırlarında ise büyükbaş hayvancılık yapılır.
  • Karşılıklı Etkileşim: Ovalar yoğun, dağlık alanlar seyrek nüfusludur; insanlar tünel, köprü, baraj (GAP) ve deniz dolgusu havalimanlarıyla doğayı şekillendirir.

Bu dersin öteki kaynakları