Açıklayıcı Metin Yapısı, Türkçenin Gelişimi ve “Türküz, Türkçe Konuşuruz” Şiiri
T.D.6.2. Dinlemede/izlemede strateji ve yöntem seçimlerini yönetebilme · T.O.6.2. Sesli ve sessiz okurken akıcı okuma unsurlarını yönetebilme · T.O.6.3. Okumada strateji ve yöntem seçimlerini yönetebilme · T.O.6.6. Metnin yüzey anlamını belirleyebilme · T.O.6.21. Metinden hareketle söz varlığını geliştirmeye yönelik çözümleme yapabilme
- Açıklayıcı metinler tanıtım, açıklama/detaylandırma ve sonuç bölümlerinden oluşur; bilgiler tablo veya kavram haritasıyla görselleştirilir.
- Karagöz oyununda Karagöz saf ve içten, Hacivat ise öğrenim görmüş ve süslü konuşan kişidir; anlaşmazlıkları Hacivat çözer.
- Türkçede kabukların ayrı adları vardır: kavkı (salyangoz), bağa (kaplumbağa), koza (ipekböceği), kitin (böcek), kışır (ağaç), kapçık (tahıl), kırış (meyve), gak (ahlat).
- Tonyukuk (720), Kül Tigin (732) ve Bilge Kağan (735) yazıtları Orhon Yazıtları’nı oluşturur; TDK 12 Temmuz 1932’de kurulmuş, 26 Eylül Dil Bayramı ilan edilmiştir.
Görseldeki şemada “Okul Kütüphanesinin Kullanımı” başlıklı açıklayıcı bir metnin üç bölümü gösterilmiştir. Bölümlerin görevlerine göre K, L ve M kutularına aşağıdakilerden hangisi getirilmelidir?
- AK: Ödünç alma örnekleri — L: Kütüphanenin tanımı — M: Kuralların önemi
- BK: Kütüphanenin kısa tanımı — L: Ödünç alma kuralları ve örnekler — M: Ana fikrin toparlanması
- CK: Ana fikrin toparlanması — L: Kütüphanenin kısa tanımı — M: Ödünç alma örnekleri
- DK: Ödünç alma kuralları — L: Ana fikrin toparlanması — M: Kütüphanenin kısa tanımı
Görseldeki beş varlığı, Türkçede dış örtülerine (kabuklarına) verilen özel adlarla eşleştiriniz. Harfleri kutulara yazınız.
Tonyukuk Yazıtı’ndaki “ince olanın kolay bükülüp kırıldığı, kalın olanın ise zor parçalandığı” sözü ile yaşlı köylünün oğullarına dal demeti vermesini anlatan hikâyenin ortak mesajını açıklayınız.
Görseldeki gölge oyunu kartlarından yararlanarak verilen özelliklerin Karagöz’e mi yoksa Hacivat’a mı ait olduğunu tabloya yazınız. İlk satır örnektir.
| Özellik | Oyun kişisi |
|---|---|
| İçi dışı birdir; düşündüğünü çekinmeden söyler. | Karagöz |
| Öğrenim görmüştür; Arapça ve Farsça bilir. | Hacivat |
| Her olaya karışmak ister, başı sık sık derde girer. | Karagöz |
| Karşı taraf sözü anlamayınca onun anlayacağı dille açıklar. | Hacivat |
| Karmaşık görünen olayların sonunda akıllıca çözüm üretir. | Hacivat |
Görselde halk arasında “gözü boynuz” ve “izi yaldız” diye adlandırılan iki canlı karşılaştırılmıştır. Bu adların hangi özelliklerinden kaynaklandığını ve kış gelince bu iki canlının nasıl korunduğunu yazınız.
Görseldeki sınıf panosuna asılan dört bilgi fişinden hangisinde yazım veya noktalama yanlışı yapılmıştır?
- AI. fiş
- BII. fiş
- CIII. fiş
- DIV. fiş
Görseldeki zaman şeridinde Orhon Yazıtları’na ait bilgiler verilmiştir. Şeride göre aşağıdakilerden hangisi söylenebilir?
- AÜç yazıt arasında en erken dikilen, vezir adına dikilen Tonyukuk Yazıtı’dır.
- BKül Tigin Yazıtı, Bilge Kağan Yazıtı’ndan üç yıl sonra dikilmiştir.
- CYazıtların tamamı kağanların kendi ağzından yazılmış hükümdar yazıtlarıdır.
- DOrhon Yazıtları günümüzde Türkiye sınırları içindeki bir müzede sergilenmektedir.
Açıklayıcı metin yapısını çözümleme stratejisinin sınıfta uygulanış aşamalarını baştan sona doğru 1’den 4’e kadar sıralayınız.
- 4Öğrenilen strateji yeni bir açıklayıcı metin üzerinde tek başına uygulanır.
- 2Dört-altı kişilik gruplarda öğretmen rehberliğinde metin incelenir ve ortak karara varılır.
- 1Öğretmenin örnek metni sesli düşünerek çözümlemesi dinlenir ve deftere not alınır.
- 3İki-üç kişilik gruplarda bağımsız çalışılır; herkes ulaştığı sonucu kendi defterine yazar.
İşlenen metinler ve dil kurallarıyla ilgili ifadelerden doğru olanların D, yanlış olanların Y kutusunu işaretleyiniz.
| D | Y | |
| Kullanma kılavuzu, dilekçe, duyuru ve haber metinleri açıklayıcı metin yapısından yararlanır. | ✓ | |
| Farklı adları bulunan kabukların hepsine yalnızca “kabuk” demek söz varlığımızı zenginleştirir. | ✓ | |
| Türk Dil Kurumu, Atatürk döneminde 12 Temmuz 1932 tarihinde kurulmuştur. | ✓ | |
| Karagöz oyunundaki Çelebi, Zenne ve Tiryaki yardımcı tipler arasında yer alır. | ✓ | |
| “Türküz, Türkçe Konuşuruz” şiirinin bütün dörtlüklerinde birer şehir adı geçmektedir. | ✓ |
Görselde yabancı kökenli bir kelimenin yerine Türkçe kök ve eklerle türetilen karşılığı verilmiştir. Dilimizde bu şekilde Türkçe karşılıklar türetip kullanmanın sağladığı iki faydayı yazınız.
Görseldeki çizelgede Özbek İncebayraktar’ın sekiz dörtlükten oluşan “Türküz, Türkçe Konuşuruz” şiirinin dörtlük özellikleri işaretlenmiştir. Çizelgeye göre aşağıdakilerden hangisi yanlıştır?
- AHem “Türkçem” sözüyle başlayan hem de tırnak işareti içeren tek dörtlük 4. dörtlüktür.
- BŞehir adı geçen dörtlük, aynı zamanda “Türkçem” sözüyle başlamaktadır.
- C3, 6 ve 8. dörtlüklerde çizelgedeki üç özellikten hiçbiri yer almamaktadır.
- DTırnak işareti kullanılan dörtlüklerin sayısı, “Türkçem” ile başlayanlardan fazladır.
İpuçlarına uyan kelimeleri kutulara yazınız. Turuncu kutulardaki harfler, salyangozun sırtındaki sert ve burma kabuğa Türkçede verilen adı oluşturur.
Turuncu kutulardaki harfler yukarıdan aşağıya: KAVKI
Cümlelerdeki boşlukları kutudaki kelimelerle doldurunuz. Bir kelime artacaktır.
- Ayrı adı olan şeyleri hep aynı sözcükle anmaya bellek tembelliği denir.
- Şair, şiirde sözlük yazarımız Kaşgarlı Mahmut’u “gururum” diye anar.
- Birinci Dil Kurultayı açılış günü olan 26 Eylül, Dil Bayramı’dır.
- Orhon Yazıtları, Orhon Irmağı’nın eski yatağı yakınında bulunmuştur.
Bir öğrenci okuduğu açıklayıcı metindeki bilgileri düzenlerken defterine şu soruları yazmıştır: “Metin hangi kavramı anlatıyor? Başta hangi genel bilgiler veriliyor? Konu hangi örneklerle genişletiliyor?” Öğrencinin metnin sonuç bölümünü çözümlemek için bu listeye hangi soruyu eklemesi gerekir?
- AMetindeki kahramanların fiziksel özellikleri nelerdir?
- BOlayın geçtiği yer ve zaman hangi betimlemelerle anlatılıyor?
- CSonda ana fikir nasıl toparlanıyor ve neler hatırlatılıyor?
- DDizelerin sonundaki ses benzerlikleri nasıl sağlanmıştır?