Açıklayıcı Metin Yapısı, Türkçenin Gelişimi ve “Türküz, Türkçe Konuşuruz” Şiiri

Strateji, hedefe varmak için seçilen yoldur. Açıklayıcı metin yapısı stratejisi, merak ettiğin bir konuda bilgi veren metinleri daha iyi anlamanı sağlar; kendi açıklayıcı metnini planlarken de aynı yapıdan yararlanırsın. Bu metinler bir konuda bilgi sunar, bir işin nasıl yürütüleceğini açıklar ya da bir olayın neden önemli olduğunu ortaya koyar.

Kullanma kılavuzu, dilekçe, haber metni, duyuru, ilan ve ansiklopedi gibi kaynaklar açıklayıcı metin yapısını kullanır. Güvenilir genel ağ adreslerinde ve blog sayfalarında da merak ettiğin konulara dair bu yapıda yazılmış bilgiler bulabilirsin.

Bu metinlerdeki önemli bilgileri tablo, kavram haritası ya da grafik düzenleyiciyle görselleştirmek, bilgiyi daha iyi anlamana ve hatırlamana yardım eder. Bu metinler üç bölümlüdür: Tanıtım bölümü konuyu kısaca tanıtır ve temel bilgileri verir. Açıklama/detaylandırma bölümü konuyu örneklerle ve açıklamalarla genişletir; gerekirse alt başlıklardan yararlanır. Sonuç bölümü ana fikri toparlar ve önemli noktaları yeniden hatırlatır.

Strateji dört adımda öğrenilir. Önce öğretmen bir metni sesli düşünerek çözümler, sen de onu dikkatle dinleyip notlarını alırsın. Sonra 4-6 kişilik gruplarla öğretmen rehberliğinde bir metin çözümler, bölümlerin neler anlattığına birlikte karar verirsin. Üçüncü adımda 2-3 kişilik gruplarda çalışırsın; öğretmen yalnız ihtiyaç olunca yardım eder, ortak karar şart değildir ve herkes kendi defterine yazar. Son adımda stratejiyi kendi başına uygularsın.

Stratejiyi ilk olarak “Karagöz” metniyle öğrenirsin. Karagöz, Türk halk tiyatrosunun önemli bir koludur; hayal ya da gölge oyunu diye de bilinir. Benzer gölge oyunları başka ülkelerde de eski dönemlerden beri vardır; ama Karagöz adıyla, tipleriyle, sazı-sözüyle ve olaylarıyla Türklere özgüdür. Oyunun amacı seyirciyi eğlendirmek, gündelik dertlerden uzaklaştırmak, Türkçenin ince ve esnek yönlerini göstermek, kelime oyunlarıyla Türkçeyi sevdirmektir.

Oyunun iki baş oyuncusu Karagöz ile Hacivat’tır. Karagöz’ün içi dışı birdir; saftır, düşündüğünü çekinmeden söyler, kaba görünse de sevecen ve dürüsttür. Öğrenim görmemiştir, doğru dürüst bir işi de yoktur; her olaya karışmak ister ve başı belâya girer. Hacivat ise aklı başında, öğrenim görmüş, Türkçenin yanında Arapça ve Farsça bilen, süslü konuşan, zor durumlardan sıyrılmayı bilen ve çevresi geniş biridir. Karagöz’le konuşurken anlaşılamayınca sözü onun anlayacağı yoldan söyler.

Oyundaki öteki tipler arasında Çelebi, Zenne ve Tiryaki de vardır. Halk hikâyelerinin kahramanlarından Ferhat ile Şirin de ara sıra perdeye çıkar. Mahallî kişilikler yerel ağızlarıyla, giysileriyle ve davranışlarıyla güldürür; asıl olayda ise neredeyse hiç yer almazlar.

Karagöz’ün konuları çoğunlukla günlük yaşamdan seçilir. Olayda zıtlaşmalar ve komik durumlar öne çıkar; sorunlar içinden çıkılmaz görünürken Hacivat akıllıca bir çözüm bulur. Seyirciler oyundan gülümseyerek ve dinlenmiş olarak ayrılır. Metni bölümlere ayırırsan ilk paragraf tanıtım, ortadaki paragraflar açıklama/detaylandırma, son paragraf sonuç olarak düşünülebilir.

İkinci metin, salyangozla sümüklüböceğin birbirine karıştırıldığını anlatır. Salyangozun sırtında burma bir ev gibi duran kabuğu, yani kavkısı vardır. Sümüklüböceğin ise gizlenebileceği bir kabuğu yoktur; sırtında tırnak büyüklüğünde ufak bir kabuk bulunur. Kış gelince salyangozlar kabuklarına çekilir, sümüklüböcekler ise kapalı ve izbe yerlere sığınır.

Halk bu iki canlıya özelliklerini yansıtan adlar da vermiştir. Salyangozun gözleri, boynuz gibi çıkıntıların ucunda durduğu için ona “gözü boynuz” denmiştir. Sümüklüböceğin yürürken ardında bıraktığı parlak salgı ise ona “izi yaldız” adını kazandırmıştır.

Yazar, “kabuk” sözcüğünün her şey için kullanıldığına dikkat çeker. Bir şeyi kaplayıp saran ve dış etkenlerden koruyan sert tabakaya kabuk deriz; oysa Türkçede kabukların ayrı adları vardır: Koza ipekböceğinin, kapçık tahıl taneleri ile ayçiçeğinin, bağa kaplumbağa ve kurbağanın, kavkı salyangozun, kırış meyvenin, kışır ya da kışrı ağacın, kitin böceğin, gak ise ahlatın kabuğudur.

Her şeye “kabuk” demek bir tür kolay konuşma alışkanlığıdır; buna bellek tembelliği de denir. Bu alışkanlık, sözcük hazinemizin büyümesini engeller. Kaplumbağa adındaki “bağa”yı “kabuk”la değiştirseydik hayvanın adı “kaplumkabuk” olurdu. Bu yüzden sözcükleri yerli yerinde kullanmak gerekir.

Üçüncü metin Tonyukuk Yazıtı’nı tanıtır. Yazıtın 720 yılında dikildiği sanılır. Tonyukuk Yazıtı, Kül Tigin (732) ve Bilge Kağan (735) yazıtlarıyla birlikte Orhon Yazıtları adıyla anılır; bu üç yazıt Türk tarihi ve edebiyatı bakımından bilinen ilk yazılı eserler arasındadır. Kül Tigin ile Bilge Kağan, II. Doğu Türk Kağanlığı’nın hükümdarlarındandır. Tonyukuk ise İlteriş’in, Kapgan’ın ve Bilge Kağan’ın yanında vezir olarak görev yapmıştır.

Yazıtlar bugün Moğolistan’daki Karakurum şehrinin yakınında, TİKA’nın yaptırdığı Orhun Yazıtları Müzesinde sergilenir. Orhon Irmağı’nın daha önceki yatağına yakın bir yerde bulundukları için bu adı alırlar. Tonyukuk Yazıtı, bağımsızlık uğruna yaşanan zorlukları ve başarıda Tonyukuk’un rolünü anlatır. Tonyukuk, İlteriş ve Kapgan’ı tahta çıkaranın kendisi olduğunu, bu kağanlarla birlikte devletin devlet, milletin millet olduğunu söyler.

Yazıt yalnız tarihî bir belge değildir; Türkçenin ilk yazılı kaynaklarından biri sayıldığından Türk dilinin yapısına da ışık tutar ve dil bilimi ile edebiyat için değerlidir. Yazıtın 13 ve 14. satırlarında ince bir şeyin kolayca bükülüp kırılabileceği, kalın bir şeyin ise kolay parçalanamayacağı yazılıdır.

Bu söz yüzyıllar boyunca kuşaktan kuşağa aktarılmış, halk arasında anlatılan bir hikâyeye de dönüşmüştür. Yaşlı bir köylü, anlaşamayan oğullarına birer ince dal verir; dallar tek tek kolayca kırılır. Köylü bu kez dalları bir demet yapıp verir; oğulları demeti kıramaz. Sonra onlara tek tek ince dal gibi olduklarını, ayrı durdukça kolay kırılacaklarını, birlik olurlarsa güçleneceklerini söyler. Dilimizdeki “Birlikten kuvvet doğar” sözü de aynı durumu anlatır.

Son metinde bilgi çağında yaşadığımız anlatılır. Bilim ve teknoloji çok hızlı gelişir; bu hız, başka dillerden dilimize birçok sözcüğün girmesine yol açar. Bu yüzden yabancı sözcüklerin yerine Türkçelerini kullanmak bizim görevimizdir.

Bir dilin zenginleşmesi yalnız yabancı kelimelerden arınmasıyla olmaz; yeni sözcükler türetilmesi ve var olan sözcüklerin yeni anlamlar kazanması da gerekir. Türkçe, sözcük türetmeye çok elverişlidir. Örneğin faks makinesine “belgegeçer” dersek, bu adı duyan kişi “belge” ve “geçer” sözcüklerini bildiği için makinenin ne işe yaradığını daha çabuk anlar. Buna karşın birçok kişi “faks” sözcüğünü kullanmayı sürdürmektedir.

Atatürk’ün Cumhuriyet’in ilk yıllarında yürüttüğü çalışmalardan biri Türk Dil Kurumunun kurulmasıdır; kurum 12 Temmuz 1932’de kurulur. Amacı, Türkçenin güzelliğini ve zenginliğini gün yüzüne çıkarmak ve onu dünya dilleri arasında değerine yaraşır bir yere ulaştırmaktır.

Kurum, 1932 yılında 26 Eylül ile 5 Ekim günleri arasında ilk toplantısını gerçekleştirir; bu buluşmanın adı “Birinci Dil Kurultayı”dır. Ülkenin dört bir yöresinden gelen devlet adamları, bilim insanları, yazarlar, gazeteciler ve sanatçılar toplantıya katılır; katılanların sayısı dokuz yüzü aşar. Atatürk de toplantıyı baştan sonuna dek izler. Kurultayın ilk günü olan 26 Eylül, ülkemizde her yıl Dil Bayramı diye kutlanır.

Şiirin yazarı Özbek İncebayraktar’dır. Şiir sekiz dörtlükten oluşur. Bir şiirin her satırına dize, dört dizelik bölümüne dörtlük denir; buna göre bu şiirde otuz iki dize vardır. Şiiri sesli okurken önce şiirdeki baskın duyguyu bulur, sonra vurgunu ve tonlamanı o duyguya göre ayarlarsın.

Her dörtlük “Türküz, Türkçe konuşuruz.” dizesiyle biter. Dize sonlarındaki benzer sesler ve tekrar eden bu dize şiire ahenk katar; şiir böyle okunduğunda daha akılda kalıcı olur. Aynı anlatımı düz yazıyla verdiğinde ahengin bozulduğunu görürsün.

Dörtlüklerde bazı özellikler farklı yerlerde görülür. “Türkçem” sözüyle başlayan dörtlükler birinci, dördüncü, beşinci ve yedincidir. Tırnak işareti ikinci ve dördüncü dörtlükte kullanılmıştır. Bir şehir adı, yani Kırşehir, yedinci dörtlükte geçer.

Şiirde Emrah, Âşık Veysel, Dertli, Yunus Emre, Dede Korkut, Kaşgarlı Mahmut ve Âşık Paşa gibi adlar da anılır. Kaşgarlı Mahmut, ilk haftalarda tanıdığın sözlük yazarıdır; şair onu “gururum” diye anar.