Millî Mücadele Sergisi / Kahraman Çocuklar (Bölüm 2): Yapılarına Göre Fiiller (Basit, Türemiş, Birleşik), Ek-Fiil ve Düşünceyi Geliştirme Yolları (T.D.7.17 / T.Y.7.21)
Bilgilendirici ve öyküleyici metinlerde düşünceyi geliştirme yollarını, ikna etme tekniklerini ve sınıflandırma yapısını çözümler (T.D.7.14-20 / T.O.7.14-20). · Fiilleri yapılarına göre (basit, türemiş ve kurallı/yardımcı fiilli/anlamca kaynaşmış birleşik fiiller) ve ek-fiilin görevlerini ayırt eder. · Birleşik fiillerin yazımı (ses düşmesi/türemesi kuralı ve kurallı birleşik fiiller) başta olmak üzere yazım ve noktalama kurallarını uygular (T.Y.7.21).
- Yapım eki almayan fiiller basit (okudu, geliyor); isim veya fiil köküne yapım eki getirilerek oluşturulan fiiller türemiş (başladı, sevindi, suladık) fiildir.
- Kurallı birleşik fiiller: Yeterlik (-ebil-, olumsuzu -ama-/-eme-), tezlik (-iver-), sürerlik (-edur-, -ekal-, -egel-) ve yaklaşma (-eyaz-) olup daima bitişik yazılır.
- Yardımcı fiilli birleşik fiillerde (et-, ol-) ses düşmesi veya türemesi varsa bitişik (sabretti, hissetti, kayboldu), yoksa ayrı (yardım etti, fark etti) yazılır.
- Ek-fiil (i-mek): İsim soylu sözcükleri yüklem yapar (kahramandı) ve basit çekimli fiilleri birleşik zamanlı yapar (geliyordu, çalışacakmış).
Sol sütundaki fiil örneklerini sağ sütundaki yapı özellikleriyle eşleştiriniz.
Görseldeki birleşik fiillerin alt türünü ve doğru yazım biçimini (Bitişik / Ayrı) tabloya yazınız. İlk satır örnektir.
| Birleşik Fiil Örneği | Birleşik Fiil Alt Türü | Yazım Kuralı (T.Y.7.21) |
|---|---|---|
| 1. çözebildik | Kurallı birleşik (Yeterlik) | Bitişik yazılır |
| 2. sabretti (sabır + etti) | Yardımcı fiilli birleşik | Bitişik yazılır (Ünlü düşmesi) |
| 3. fark etti | Yardımcı fiilli birleşik | Ayrı yazılır (Ses olayı yok) |
| 4. bakakaldı | Kurallı birleşik (Sürerlik) | Bitişik yazılır |
Cümlelerdeki boşlukları kutuda verilen uygun dil bilgisi ve anlatım kavramlarıyla tamamlayınız.
- Eylemin çabucak, ansızın yapıldığını bildiren '-iver-' ekiyle kurulan birleşik fiile tezlik fiili denir.
- Yazarın görüşünü desteklemek için uzman bir kişinin sözünü tırnak içinde aktarmasına tanık gösterme denir.
- İsim veya fiil köklerine en az bir yapım eki getirilmesiyle oluşturulan fiillere türemiş fiil adı verilir.
Görseldeki cümle kartlarından hangisinde altı çizili yüklem yapıca türemiş fiildir?
- A1. Kart: Okul bahçesini bayraklarla süsledik.
- B2. Kart: Köylüler cephaneyi hızlıca taşıyıverdi.
- C3. Kart: Askerlerimiz cepheye sabah erkenden ulaştı.
- D4. Kart: Gençler şehitlerimizin emanetine sahip çıktı.
Fiillerin yapısı, ek-fiil ve düşünceyi geliştirme yollarıyla ilgili ifadelerden doğru olanlara D, yanlış olanlara Y kutusunu işaretleyiniz.
| D | Y | |
| 'Aşamadık' (aş-a-ma-dı-k) fiili, yeterlik birleşik fiilinin olumsuz biçimi olduğu için yapıca birleşik fiildir. | ✓ | |
| 'Fark etmek' ve 'terk etmek' birleşik fiilleri yardımcı fiille kurulduğu için bitişik yazılır. | ✓ | |
| Ek-fiil (i-mek), isim soylu sözcüklere gelerek onları yüklem yapar ve basit çekimli fiilleri birleşik zamanlı yapar. | ✓ | |
| Bir metinde istatistik ve yüzdelik verilerin paylaşılmasına 'tanık gösterme' adı verilir. | ✓ |
Görseldeki sergi tanıtım metninde sırasıyla hangi iki düşünceyi geliştirme yoluna başvurulmuştur?
- ABenzetme — Sayısal verilerden yararlanma
- BTanımlama — Örneklendirme
- CKarşılaştırma — Tanık gösterme
- DTanık gösterme — Benzetme
Görseldeki yazım panosunda numaralanmış cümlelerin hangisinde birleşik fiilin yazımıyla ilgili yazım yanlışı yapılmıştır?
- AI. cümlede ('sabretmeyi' ayrı yazılmalıydı)
- BII. cümlede ('hissetti' ayrı yazılmalıydı)
- CIII. cümlede ('farketti' ayrı yazılmalıydı)
- DIV. cümlede ('yardım etti' bitişik yazılmalıydı)
Görseldeki iki cümlede yer alan ek-fiillerin (ek eylemlerin) hangi görevlerde kullanıldığını kısaca yazınız.
Görseldeki cümleleri yüklemlerinin anlamına göre 1) Yeterlik, 2) Tezlik, 3) Sürerlik, 4) Yaklaşma kurallı birleşik fiil sırasıyla 1’den 4’e kadar sıralayınız.
- 2Küçük kurye mektubu komutana hemen ulaştırıverdi. (Tezlik: -iver-)
- 1Milletimiz birlik oldukça her güçlüğü aşabilir. (Yeterlik: -ebil-)
- 4Buzlu yolda koşan çocuk merdivende düşeyazdı. (Yaklaşma: -eyaz-)
- 3Ziyaretçiler sergideki kağnı fotoğrafına bakakaldı. (Sürerlik: -ekal-)
Görseldeki dörtlükte altı çizili fiillerden hangisi yeterlik kurallı birleşik fiilinin olumsuz biçimidir?
- Adurmadı (Basit fiil olumsuzu)
- Bbükülmez (Türemiş fiil olumsuzu)
- Caşamaz (aş-a-bilir → aş-a-maz)
- Dsönmeyecek (Basit fiil olumsuzu)
İpuçlarındaki dil bilgisi kavramlarını kutulara yazınız. Numaralı harflerle «iş, oluş veya hareket bildiren sözcük türü (fiil)» kavramını bulunuz.
Turuncu kutulardaki harfler yukarıdan aşağıya: EYLEM
Görseldeki konuşma balonunda Atatürk’ün sözüne yer verilmesi hangi düşünceyi geliştirme ve ikna etme tekniğidir? Metne katkısını açıklayınız.