İçeriğe geç

7. sınıf · Türkçe · 11. hafta (30 Kasım-4 Aralık 2026)

Millî Mücadele Sergisi / Kahraman Çocuklar (Bölüm 2): Yapılarına Göre Fiiller (Basit, Türemiş ve Birleşik Fiiller), Ek-Fiil ve Anlatım Uygulamaları (T.D.7.2 / T.O.7.14-20 / T.Y.7.10-21)

2. Tema: Bir Hilal Uğruna teması · Konu özeti

🃏 Kavram kartlarıEtkinlikler
Bu hafta

Bir Hilal Uğruna temasının Millî Mücadele Sergisi / Kahraman Çocuklar işleyişinin bu ikinci haftasında; metinlerdeki düşünceyi geliştirme yollarını, ikna etme tekniklerini ve sınıflandırma (tasnif) becerisini inceleyeceğiz. Dil bilgisi ve yazım boyutunda ise yapılarına göre fiilleri (basit, türemiş, birleşik fiiller), ek-fiilin görevlerini ve birleşik fiillerin yazım kurallarını örneklerle pekiştireceğiz.

Metin Yapıları, Düşünceyi Geliştirme Yolları ve İkna Etme Teknikleri

Dinlediğimiz veya okuduğumuz bilgilendirici metinlerde (T.D.7.14 / T.O.7.14) yazar; ana düşünceyi desteklemek ve önemli bilgileri birbirine bağlamak için belirli metin yapıları ve düşünceyi geliştirme yolları (T.D.7.17) kullanır: • Tanımlama: Bir kavramın temel niteliklerini belirterek 'Bu nedir?' sorusuna cevap verir (Vatanseverlik, milletin bağımsızlığı için fedakârlık yapma bilincidir). • Karşılaştırma: İki varlık, kavram veya dönemi benzerlik ya da farklılıklarıyla kıyaslar (en, daha, ise, oysa, kadar ifadeleriyle). • Örneklendirme: Soyut bir düşünceyi somut örneklerle görünür kılar (Millî Mücadele'de Gördesli Makbule, Nezahat Onbaşı ve Şerife Bacı gibi nice kahramanlar...).

• Tanık Gösterme (Alıntı Yapma): Savunulan görüşü inandırıcı kılmak için alanında uzman bir kişinin adını ve doğrudan sözünü paylaşır (Atatürk'ün 'Özgürlük ve bağımsızlık benim karakterimdir.' sözü...). • Sayısal Verilerden Yararlanma: Araştırma sonuçlarını, tarihleri ve istatistikleri kanıt olarak sunar. • Benzetme: Aralarında ilgi bulunan iki unsurdan zayıf olanı güçlü olana benzeterek anlatımı güçlendirir.

Metinlerde kullanılan ikna etme teknikleri (T.O.7.20) ise okuru veya dinleyiciyi bir fikre inandırmak için güvenilir kaynaklara ve belgelere dayanma, mantıksal neden-sonuç bağları kurma, sayısal kanıt sunma ve milli-manevi duygulara seslenme yollarını içerir. Konuşma ve yazmada sınıflandırma (tasnif - T.K.7.13 / T.Y.7.10) yapılırken ise unsurlar ortak ve ayırt edici ölçütlere göre gruplandırılarak sunulur.

METİN YAPILARI VE DÜŞÜNCEYİ GELİŞTİRME YOLLARI (T.D.7.14-17 / T.O.7.14) 1. Bilgilendirici Metin Yapıları ve Tasnif • Kronolojik Sıralama: Tarihî olayların zaman sırasıyla aktarılması (Millî Mücadele). • Neden-Sonuç ve Amaç-Sonuç İlişkisi: Olayların gerekçeleri ve hedefleri. • Sınıflandırma (Tasnif - T.K.7.13 / T.Y.7.10): Unsurları ortak ölçütlere göre gruplandırma. Anahtar Kelimeler · Önemli Bilgiler · Derin Anlam 2. Düşünceyi Geliştirme ve İkna Yolları • Tanımlama: "... nedir?" sorusuna yanıt verir. • Karşılaştırma: Benzerlik ve farkları kıyaslar. • Örneklendirme: Soyut düşünceyi somutlar. • Tanık Gösterme: Uzman sözü / alıntı paylaşır. • Sayısal Verilerden Yararlanma: İstatistik sunar. İkna Etme Teknikleri (T.O.7.20): Kanıt ve Duygu
🔍 Büyütmek için dokunun

Yapılarına Göre Fiiller: Basit, Türemiş ve Birleşik Fiiller

Fiiller (eylemler), aldıkları yapım eklerine ve kaç sözcükten oluştuğuna göre yapıca üç gruba ayrılır: 1. Basit Yapılı Fiiller: Herhangi bir yapım eki almamış, kök hâlindeki fiillerdir. Basit fiiller kip (zaman/dilek), kişi ve olumsuzluk (-ma/-me) gibi çekim eklerini alabilir; çünkü çekim ekleri kelimenin anlamını ve yapısını değiştirmez: git-ti-m, oku-yor-lar, çalış-malı-sın, gel-me-di.

2. Türemiş Yapılı Fiiller (Fiil Gövdeleri): İsim veya fiil köklerine en az bir yapım eki getirilmesiyle oluşan fiillerdir: baş-la-dı (isimden fiil), su-sa-mış (isimden fiil), temiz-le-dik (isimden fiil), sev-in-di (fiilden fiil), yaz-dır-acak (fiilden fiil), gör-üş-tüler (fiilden fiil).

3. Birleşik Yapılı Fiiller: Yeni bir eylemi karşılamak üzere en az iki sözcüğün birleşmesiyle oluşan fiillerdir ve kendi içinde üçe ayrılır: • a) Kurallı Birleşik Fiiller: İki fiilin belirli kurallarla birleşmesiyle oluşur ve daima bitişik yazılır: Yeterlik fiili (-ebil-): çözebilirim, başarabiliriz (gücü yetme veya olasılık); Tezlik fiili (-iver-): gidiverdi, yazıver (çabukluk); Sürerlik fiili (-edur-, -ekal-, -egel-): bakakaldı, gidedurun, süregelmiş (devamlılık); Yaklaşma fiili (-eyaz-): düşeyazdı (az kalsın olma). • b) Yardımcı Fiille Kurulan Birleşik Fiiller: İsim soylu bir sözcükle et-, ol-, kıl-, eyle-, buyur- yardımcı fiillerinin birleşmesiyle oluşur: yardım etmek, mutlu olmak, sabretmek, hissetmek, namaz kılmak. • c) Anlamca Kaynaşmış (Deyimleşmiş) Birleşik Fiiller: En az bir sözcüğün gerçek anlamından uzaklaşıp kaynaşmasıyla oluşur; deyimler bu gruptadır: kulak asmak, göze girmek, el ayak çekilmek, başvurmak, öngörmek, vazgeçmek.

YAPILARINA GÖRE FİİLLER: BASİT, TÜREMİŞ VE BİRLEŞİK FİİLLER 1. Basit Fiiller • Yapım eki ALMAYAN, kök hâlindeki fiillerdir. • Kip ve kişi (çekim) eklerini alabilirler; anlam değişmez. Örnekler: • oku-du-k, gel-iyor-sun, koş-acak-lar, bil-meli-yiz. 2. Türemiş (Gövde) Fiiller • İsim veya fiil köküne en az bir YAPIM EKİ getirilmesiyle oluşur. İsimden Türeyenler: • baş-la-dı, su-sa-mış, göz-le-di Fiilden Türeyenler: • sev-in-di, yaz-dır-dı, gör-üş-tük 3. Birleşik Fiiller (3 Grup) a) Kurallı Birleşik Fiiller: • Yeterlik (-ebil), Tezlik (-iver), Sürerlik (-edur/-ekal), Yaklaşma (-eyaz) b) Yardımcı Fiille Kurulanlar: • et-, ol-, kıl-, eyle- (yardım etti, hissetti, sabretti, memnun oldu) c) Anlamca Kaynaşmış (Deyim): • kulak asmak, göze girmek, başvurmak
🔍 Büyütmek için dokunun

Ek-Fiil (Ek Eylem: i-mek) ve Birleşik Fiillerde Yazım Kuralları (T.Y.7.21)

Ek-fiil (ek eylem: i-mek), Türkçede iki temel görev üstlenir: • 1. Görev: İsim ve isim soylu sözcüklere gelerek onları cümlede yüklem yapar (4 kipi vardır): Bilinen geçmiş zaman (idi): O, çok cesur bir askerdi (asker idi); Duyulan geçmiş zaman (imiş): Hava oldukça soğukmuş; Şart kipi (ise): Yorgunsan dinlen; Geniş zaman (-ım, -sın, -dır, -ız, -sınız, -dırlar): Vatan sevgisi en yüce duygudur. İsim cümlelerinin olumsuzu değil edatıyla yapılır (uzak değildir). • 2. Görev: Basit zamanlı (tek kipli) fiillere idi (hikâye), imiş (rivayet), ise (şart) eklenerek onları birleşik zamanlı (birleşik çekimli) fiil yapar: okuyordu (şimdiki zamanın hikâyesi), gelecekmiş (gelecek zamanın rivayeti), çalışırsan (geniş zamanın şartı).

Yazım Kuralları (T.Y.7.21): Kurallı birleşik fiiller (okuyabilmek, alıvermek, uyuyakalmak, düşeyazmak) ve anlamca kaynaşmış olan başvurmak, varsaymak, öngörmek, vazgeçmek, elvermek fiilleri her durumda bitişik yazılır.

Yardımcı fiillerle (et-, ol-) kurulan birleşik fiillerde ise ilk kelimede ünlü düşmesi veya ünsüz türemesi varsa BİTİŞİK (sabır + etmek → sabretmek, kayıp + olmak → kaybolmak, şükür + etmek → şükretmek, his + etmek → hissetmek, af + etmek → affetmek, red + etmek → reddetmek); herhangi bir ses olayı yoksa AYRI yazılır (yardım etmek, fark etmek, terk etmek, arz etmek, kabul etmek, mutlu olmak).

EK-FİİL (i-mek) GÖREVLERİ VE BİRLEŞİK FİİLLERİN YAZIMI (T.Y.7.21) 1. Ek-Fiilin (Ek Eylemin) İki Temel Görevi Görev A: İsim Soylu Sözcükleri Yüklem Yapar • Bilinen geçmiş (idi): Cesur bir çocuktu. • Duyulan geçmiş (imiş): Hava çok soğukmuş. • Şart (ise) / Geniş zaman (-dır): Kahramandır. Görev B: Basit Çekimli Fiili Birleşik Zamanlı Yapar • Hikâye (idi): gel-iyor-du, çalış-acak-tı • Rivayet (imiş) / Şart (ise): oku-r-muş, bit-er-se 2. Birleşik Fiillerde Yazım Kuralları (T.Y.7.21) • Kurallı birleşik fiiller DAİMA BİTİŞİK yazılır: başarabilirim, gidiverdi, bakakaldı, düşeyazdı • Yardımcı fiillerde ses düşmesi veya türemesi VARSA bitişik, YOKSA ayrı yazılır: Bitişik: sabretti (sabır), hissetti (his), kayboldu Ayrı: yardım etti, fark etti, mutlu oldu, arz etti Deyimleşmiş fiiller ayrı yazılır: kulak asmak, göz atmak
🔍 Büyütmek için dokunun

Örnekler

  1. Örnek 1Aşağıdaki cümlelerde yer alan altı çizili fiilleri yapılarına göre (Basit, Türemiş, Birleşik) sınıflandırınız: 1) Cepheye cephane taşıyan kağnılar yola çıkıverdi. 2) Kahraman çocuklarımız vatan savunmasında büyük yararlılık gösterdi. 3) Sergideki fotoğraflara uzun süre baktık. 4) Gençler, şehitlerimizin emanetine sahip çıktı.

    Cevabı göster

    1) çıkıverdi → Kurallı birleşik fiil (tezlik fiili) 2) gösterdi → Basit fiil (göster- kök, -di kip eki) 3) baktık → Basit fiil (bak- kök, -tı kip, -k kişi eki) 4) sahip çıktı → Anlamca kaynaşmış (deyimleşmiş) birleşik fiil.

  2. Örnek 2'Gördesli Makbule ve Şerife Bacı gibi kadın kahramanlarımız, zorlu kış şartlarında cepheye mermi taşırken asla geri adım atmamıştır. Nitekim Atatürk bir konuşmasında: "Dünyada hiçbir milletin kadını, ben Anadolu kadınından fazla çalıştım diyemez." diyerek bu fedakârlığı övmüştür.' parçasında başvurulan düşünceyi geliştirme yollarını belirleyiniz.

    Cevabı göster

    1. Örneklendirme: Gördesli Makbule ve Şerife Bacı örnek verilmiştir. 2. Tanık Gösterme: Atatürk'ün sözü tırnak içinde doğrudan alıntılanmıştır. 3. Karşılaştırma: Anadolu kadını ile dünyadaki diğer milletlerin kadınları çalışma ve fedakârlık yönünden karşılaştırılmıştır.

  3. Örnek 3'Bu ağır sandığı tek başıma kaldıramadım.' cümlesindeki yüklemin yapısını (basit, türemiş, birleşik) gerekçesiyle açıklayınız.

    Cevabı göster

    'Kaldıramadım' fiilinin olumlu biçimi 'kaldırabildim' (yeterlik fiili) şeklindedir. Yeterlik fiilinin olumsuzunda '-bil-' düşmüş ancak '-a-' ünlüsü kalmıştır (kaldır-a-ma-dı-m). Bu nedenle yapıca 'kurallı birleşik fiil'dir.

  4. Örnek 4Aşağıdaki yardımcı fiille kurulan birleşik fiillerden hangilerinin bitişik, hangilerinin ayrı yazılması gerektiğini kuralıyla belirtiniz: (sabır etmek, fark etmek, his etmek, yardım etmek, kayıp olmak, arz etmek).

    Cevabı göster

    • Bitişik yazılanlar (ses düşmesi veya türemesi olduğu için): sabretmek (ı düştü), hissetmek (s türedi), kaybolmak (ı düştü ve p>b oldu). • Ayrı yazılanlar (ses olayı olmadığı için): fark etmek, yardım etmek, arz etmek.

  5. Örnek 5Aşağıdaki iki cümlede geçen ek-fiillerin (ek eylemlerin) hangi görevde kullanıldığını açıklayınız: 1) Millî Mücadele yıllarında dedem henüz on dört yaşında bir çocukmuş. 2) Dedem, cephedeki askerlere her gün su taşırmış.

    Cevabı göster

    1) 'çocukmuş (çocuk imiş)' → İsim soylu sözcüğe gelerek onu cümlede yüklem yapmıştır. 2) 'taşırmış (taşı-r imiş)' → Geniş zamanla çekimlenmiş basit zamanlı fiile gelerek onu 'geniş zamanın rivayeti' şeklinde birleşik zamanlı fiil yapmıştır.

  6. Örnek 6Aşağıdaki fiilleri 'Türemiş Fiil' ve 'Kurallı Birleşik Fiil' olarak sınıflandırınız: (başladı, bakakaldı, sevindi, okuyuverdi, suladık, düşeyazdı).

    Cevabı göster

    • Türemiş Fiiller (yapım eki alanlar): baş-la-dı, sev-in-di, su-la-dık. • Kurallı Birleşik Fiiller: bakakaldı (sürerlik), okuyuverdi (tezlik), düşeyazdı (yaklaşma).

Kavram Kartları

1 / 8

Karta dokunarak arka yüzündeki açıklamayı görün; yön tuşlarıyla kartlar arasında geçiş yapın.

Etkinlikler

Soruları çözün; her cevaptan sonra doğru mu yanlış mı olduğunu hemen göreceksiniz.

  1. 1Aşağıdaki cümlelerin hangisinde altı çizili yüklem yapıca 'türemiş fiil'dir?

  2. 2Aşağıdaki cümlelerin hangisinde 'yeterlik birleşik fiilinin olumsuz biçimi' kullanılmıştır?

  3. 3Yardımcı fiille kurulan birleşik fiillerin yazımıyla ilgili aşağıdaki cümlelerin hangisinde bir yazım yanlışı yapılmıştır?

  4. 4'Kahramanlık, insanın kendi çıkarını unutup milletinin geleceği için fedakârlık yapabilmesidir. Örneğin on iki yaşındaki Nezahat Onbaşı, babasıyla birlikte cepheden cepheye koşarak askerlerimize moral kaynağı olmuştur.' metninde sırasıyla hangi düşünceyi geliştirme yollarına başvurulmuştur?

  5. 5

    • Yapım eki almamış, kök hâlindeki fiillere kip ve kişi ekleri getirildiğinde fiilin yapısı değişmez, basit fiil olarak kalır.
    • Yeterlik (-ebil), tezlik (-iver), sürerlik (-edur, -ekal) ve yaklaşma (-eyaz) kurallı birleşik fiilleri ayrı yazılır.
    • 'Sabretmek', 'kaybolmak' ve 'hissetmek' birleşik fiilleri ses düşmesi veya ses türemesi uğradığı için bitişik yazılır.
    • Ek-fiil (i-mek), isim soylu sözcüklere gelerek onları cümlede yüklem yapar ve basit zamanlı fiilleri birleşik zamanlı yapar.
    • Bir metinde savunulan düşünceyi desteklemek için istatistik ve yüzdelik oranların paylaşılmasına 'tanık gösterme' denir.

  6. 6

    Soldan bir öğeye, sonra sağdaki eşine dokunun.

  7. 7

    1. İsim veya fiil köklerine en az bir yapım eki getirilmesiyle oluşturulan fiillere yapılı fiil denir.
    2. Eylemin çabucak, ansızın gerçekleştiğini bildiren '-iver-' ekiyle yapılan kurallı birleşik fiile fiili adı verilir.
    3. İsim soylu sözcüklere gelerek onları yüklem yapan ve basit çekimli fiilleri birleşik zamanlı yapan eke denir.
    4. Bir yazıda yazarın kendi görüşünü desteklemek için alanında uzman bir kişinin sözünü tırnak içinde aktarmasına gösterme denir.
    5. Varlıkları, kavramları veya fiilleri ortak ve ayırt edici ölçütlere göre gruplara ayırma işlemine (tasnif) adı verilir.

  8. 8Türkçede fiillerin yapılarına göre (Basit, Türemiş, Birleşik) nasıl sınıflandırıldığını ve Birleşik Fiillerin kendi içindeki 3 alt grubunu yazım kurallarıyla birlikte 3 adımda açıklayınız.

Kısaca

  • Düşünceyi Geliştirme ve İkna Yolları: Bilgilendirici metinlerde tanımlama, karşılaştırma, örneklendirme, tanık gösterme, sayısal verilerden yararlanma ve benzetme kullanılarak anlatım ve ikna gücü artırılır.
  • Basit ve Türemiş Fiiller: Yapım eki almayan fiiller basit (okudu, geliyor); isim veya fiil köküne yapım eki getirilerek oluşturulan fiiller ise türemiş (başladı, sevindi, temizledi) fiildir.
  • Kurallı Birleşik Fiiller: Yeterlik (-ebil-, olumsuzu -ama-/-eme-), tezlik (-iver-), sürerlik (-edur-, -ekal-, -egel-) ve yaklaşma (-eyaz-) fiilleridir; daima bitişik yazılır.
  • Yardımcı Fiilli ve Deyimleşmiş Fiiller: et-, ol- yardımcı fiillerinde ses düşmesi/türemesi varsa bitişik (sabretti, hissetti), yoksa ayrı (fark etti, yardım etti) yazılır; deyimler anlamca kaynaşmış birleşik fiildir.
  • Ek-Fiil (i-mek): İsim soylu sözcüklere gelerek onları yüklem yapar (kahramandı, soğukmuş) ve basit çekimli fiillere (idi, imiş, ise) gelerek onları birleşik zamanlı yapar (geliyordu, okuyacakmış).

Bu dersin öteki kaynakları