2. Tema: Bir Hilal Uğruna — Mustafa 1881-1920 Tarihe Atılan İmza, Düşünceyi Geliştirme Yolları, Söz Sanatları ve Fiillerde Kip-Kişi Ekleri
T.O.7.14 / T.D.7.18. Mustafa 1881-1920 Tarihe Atılan İmza metni çerçevesinde Millî Mücadele ve Millî Egemenlik kavramlarını, düşünceyi geliştirme yollarını ve söz sanatlarını çözümler. · T.D.7.20 / T.Y.7.21. Çekimli fiillerde haber (bildirme) ve dilek (tasarlama) kiplerini ile kişi (şahıs) eklerini ayırt eder; tarih ve özel adların yazım kurallarını uygular.
- Yazar düşüncesini inandırıcı kılmak için tanımlama (...nedir?), karşılaştırma (en, daha, ise), örneklendirme, tanık gösterme (uzman sözü alıntısı) ve sayısal verilerden yararlanma yollarını kullanır.
- Başlıca söz sanatları: benzetme (teşbih), kişileştirme (teşhis: insana ait özelliği doğaya verme), konuşturma (intak), abartma (mübalağa) ve karşıtlık (tezat: zıt kavramları bir arada kullanma).
- Haber (bildirme) kipleri zaman bildirir: bilinen geçmiş (-dı), duyulan geçmiş (-mış), şimdiki (-yor/-makta), gelecek (-acak) ve geniş zaman (-r/-ar/-er, olumsuzu -maz/-mez).
- Dilek (tasarlama) kipleri zaman bildirmez: gereklilik (-malı), dilek-şart (-sa), istek (-a/-e) ve emir kipi (eki yoktur, 1. tekil ve 1. çoğul çekimi olmaz). Çekimli fiil = Fiil + Kip + Kişi.
Sol sütundaki çekimli fiilleri sağ sütundaki kip ve kişi (şahıs) özellikleriyle eşleştiriniz.
Görseldeki metin kartında «Mustafa 1881-1920 Tarihe Atılan İmza» teması kapsamında bir parça verilmiştir. Bu parçada yazar düşüncesini geliştirmek ve okuyucuyu ikna etmek için hangi iki yola başvurmuştur?
- ATanık gösterme ve sayısal veriler
- BBenzetme ve abartma (mübalağa)
- CKonuşturma (intak) ve tanımlama
- DKişileştirme ve karşıtlık (tezat)
Cümlelerdeki boşlukları kutuda verilen uygun kavramlarla tamamlayınız.
- Yönetme yetkisinin hiçbir kısıtlama olmadan doğrudan millete ait olmasına millî egemenlik denir.
- Bir durumu olduğundan çok daha büyük veya çok daha küçük göstermeye abartma sanatı denir.
- Bir kavramın temel özelliklerini «Bu nedir?» sorusuna yanıt verecek biçimde açıklamaya tanımlama denir.
- Fiil kök veya gövdelerine kip ve kişi eklerinin getirilmesiyle oluşan fiillere çekimli fiil denir.
Görseldeki dört cümle fişinde altı çizili çekimli fiillerin kip grubunu (Haber / Dilek kipi), kipinin adını ve kişisini tabloya yazınız. İlk satır örnektir.
| Çekimli Fiil Fişi | Kip Grubu ve Adı | Kişisi (Şahsı) |
|---|---|---|
| 1. okuduk (oku-du-k) | Haber — Bilinen geçmiş zaman | 1. çoğul kişi (Biz) |
| 2. çalışmalısınız (çalış-malı-sınız) | Dilek — Gereklilik kipi | 2. çoğul kişi (Siz) |
| 3. vazgeçmez (vazgeç-mez) | Haber — Geniş zaman (olumsuz) | 3. tekil kişi (O) |
| 4. dinlesek (dinle-se-k) | Dilek — Dilek-şart kipi | 1. çoğul kişi (Biz) |
Fiillerde kip-kişi ekleri, söz sanatları ve yazım kurallarıyla ilgili yargılardan doğru olanlara D, yanlış olanlara Y kutusunu işaretleyiniz.
| D | Y | |
| Fiillerde zaman anlamı taşıyan kiplere haber (bildirme) kipleri, zaman anlamı taşımayanlara dilek (tasarlama) kipleri denir. | ✓ | |
| Kişi kendi kendisine emir veremeyeceği için emir kipinin 1. tekil (ben) ve 1. çoğul (biz) kişi çekimi yoktur. | ✓ | |
| «Cumhuriyet Bayramı’nı coşkuyla kutlayalım.» cümlesindeki «kutlayalım» fiili emir kipiyle çekimlenmiştir. | ✓ | |
| Konuşturma (intak) sanatının yapıldığı her cümlede aynı zamanda kişileştirme (teşhis) sanatı da vardır. | ✓ | |
| Kurtuluş Savaşı ve Millî Mücadele gibi tarihî olay ve dönem adlarına gelen çekim ekleri kesme işaretiyle ayrılmaz. | ✓ |
Görseldeki edebiyat panosunda numaralanmış dizelerde kullanılan söz sanatları aşağıdakilerin hangisinde sırasıyla doğru verilmiştir?
- AI: Abartma — II: Karşıtlık (Tezat) — III: Konuşturma
- BI: Benzetme (Teşbih) — II: Kişileştirme (Teşhis) — III: Abartma
- CI: Kişileştirme — II: Benzetme — III: Karşıtlık
- DI: Konuşturma — II: Abartma — III: Kişileştirme
Görseldeki dört cümle kartından hangisinde çekimli fiil dilek (tasarlama) kiplerinden biriyle çekimlenmiştir?
- A1. Kart: «Atatürk, 19 Mayıs 1919’da Samsun’a çıktı.»
- B2. Kart: «Öğrenciler kütüphanede Millî Mücadele belgeselini izliyorlar.»
- C3. Kart: «Vatanımızı ve bağımsızlığımızı her zaman özenle koruyalım.»
- D4. Kart: «Gelecek hafta sınıfça Anıtkabir’i ziyaret edeceğiz.»
Görseldeki yazım denetimi kartında verilen «Gazi Mustafa Kemal, 23 nisan 1920’de ankara’da Büyük Millet Meclisini açarak milli mücadeleyi taçlandırdı.» cümlesindeki üç yazım yanlışını düzelterek yazınız.
Görseldeki karşılaştırma kartında verilen «okuyoruz» ve «okumalıyız» çekimli fiillerinin kök, kip ve kişi eklerini ayırarak aralarındaki temel anlam farkını (zaman / tasarı) açıklayınız.
Görseldeki «Mustafa 1881-1920 Tarihe Atılan İmza» olay şeridinde yer alan tarihsel gelişmeleri oluş sırasına (kronolojiye) göre 1’den 4’e kadar numaralandırınız.
- 319 Mayıs 1919’da Bandırma Vapuru ile Samsun’a çıkarak Anadolu’da Millî Mücadele meşalesini yakması
- 21915 yılında Çanakkale Cephesi’nde Anafartalar ve Conkbayırı’nda üstün bir askeri deha ve liderlik göstermesi
- 423 Nisan 1920’de Ankara’da Büyük Millet Meclisini açarak millî egemenlik ilkesini hayata geçirmesi
- 1Selanik ve Manastır’daki askerî eğitimini tamamlayıp İstanbul Harp Akademisinden kurmay yüzbaşı olarak mezun olması
Görseldeki Kip ve Kişi Çözümleme Tablosu’nda dört fiilin ekleri ayrılmıştır. Hangi satırdaki fiilin kip veya kişi çözümlemesinde yanlışlık yapılmıştır?
- A1. Satır: «anla-dı-k» → Bilinen geçmiş zaman, 1. çoğul kişi (Biz)
- B2. Satır: «gel-iyor-sunuz» → Şimdiki zaman, 2. çoğul kişi (Siz)
- C3. Satır: «bırak-maz» → Geniş zamanın olumsuzu, 3. tekil kişi (O)
- D4. Satır: «çalış-a-lım» → Emir kipi, 2. tekil kişi (Sen)
İpuçlarındaki kavramları kutulara yazınız. Numaralı harflerle «zaman bildiren beş fiil kipinin ortak üst başlığı (bildirme kipleri)» kavramını bulunuz.
Turuncu kutulardaki harfler yukarıdan aşağıya: HABER