İçeriğe geç

7. sınıf · Türkçe · 9. hafta (9-13 Kasım 2026)

Mustafa 1881-1920 Tarihe Atılan İmza: Millî Mücadele ve Millî Egemenlik Teması, Fiillerde Kip ve Kişi Ekleri (Haber ve Dilek Kipleri) ve Yazma Uygulamaları (T.D.7.2 / T.O.7.5)

2. Tema: Bir Hilal Uğruna teması · Konu özeti

🃏 Kavram kartlarıEtkinlikler
Bu hafta

Kasım ayının bu anlamlı haftasında Atatürk'ü Anma Haftası'nı da idrak ederken, Bir Hilal Uğruna temamızdaki Mustafa 1881-1920 Tarihe Atılan İmza metni üzerinden Gazi Mustafa Kemal Atatürk'ün bağımsızlık ve millî egemenlik mücadelesini derinlemesine incelemeye devam ediyoruz. Bu çalışmamızda metindeki düşünceyi geliştirme yollarını, ikna tekniklerini, söz sanatlarını ve dil bilgisinin temel konusu olan fiillerde kip ve kişi eklerini (haber ve dilek kipleri) öğreneceğiz.

Millî Mücadele, Düşünceyi Geliştirme Yolları ve Söz Sanatları

Mustafa 1881-1920 Tarihe Atılan İmza metni; Mustafa Kemal'in Selanik'te başlayan öğrenim hayatından Çanakkale Zaferi'ne, 19 Mayıs 1919'da Samsun'a çıkarak Millî Mücadele'yi başlatmasından 23 Nisan 1920'de TBMM'yi açarak Millî Egemenliği (yönetme yetkisinin millete ait olmasını) kurmasına kadar uzanan tarihi süreci ele alır. Metinde vatanseverlik, özgürlük, sorumluluk ve sarsılmaz irade değerleri ön plandadır.

Bilgilendirici ve biyografik metinlerde yazar düşüncesini inandırıcı kılmak (ikna etme teknikleri) ve açıklamak için düşünceyi geliştirme yollarına başvurur: Bir kavramın "...nedir?" sorusuna cevap vermesi tanımlama, iki unsuru benzer veya farklı yönleriyle kıyaslaması karşılaştırma, düşünceyi somutlaştırmak için örnekler sıralaması örneklendirme, alanında uzman birinin sözünü tırnak içinde aktarması tanık gösterme ve tarih/oran/istatistik kullanması sayısal verilerden yararlanmadır.

Anlatımı zenginleştirmek için kullanılan başlıca söz sanatları şunlardır: Aralarında ilgi bulunan iki varlıktan zayıf olanı güçlü olana benzetmek benzetme (teşbih), insana ait özellikleri insan dışı varlıklara aktarmak kişileştirme (teşhis), insan dışı varlıkları konuşturmak konuşturma (intak), bir durumu olduğundan çok büyük veya küçük göstermek abartma (mübalağa) ve birbirine zıt kavramları bir arada kullanmak karşıtlık (tezat) sanatıdır.

MUSTAFA 1881-1920 TARİHE ATILAN İMZA: MİLLÎ MÜCADELE VE İKNA Tema ve Değerler (1881-1920) • Selanik (1881): Çocukluk ve eğitim • Çanakkale (1915): Askeri deha • Samsun (1919): Millî Mücadele • TBMM (1920): Millî Egemenlik Vatanseverlik ve İleri Görüşlülük Düşünceyi Geliştirme Yolları • Tanımlama: "...nedir?" cevabı • Karşılaştırma: En, daha, ise • Örneklendirme: Somut kanıtlar • Tanık Gösterme: Söz alıntısı • Sayısal Veriler: Tarih / istatistik Metinde İkna Etme Teknikleri Söz Sanatları (Edebî Sanatlar) • Benzetme: Zayıfı güçlüye benzetme (gibi, kadar, misali) • Kişileştirme: İnsana ait özelliği doğaya verme (ağlayan bulut) • Abartma (Mübalağa): Aşırı büyütme veya küçültme • Konuşturma (İntak) & Tezat (Zıtlık)
🔍 Büyütmek için dokunun

Fiillerde Kip Ekleri: Haber (Bildirme) ve Dilek (Tasarlama) Kipleri

Fiil kök veya gövdelerine gelerek eylemin ne zaman yapıldığını ya da nasıl tasarlandığını gösteren çekim eklerine kip ekleri denir. Türkçede fiil kipleri Haber (Bildirme) Kipleri ve Dilek (Tasarlama) Kipleri olmak üzere iki ana gruba ayrılır.

Haber (Bildirme) Kipleri, fiilin gerçekleştiği zamanı bildiren beş kiptir: 1) Bilinen (Görülen) Geçmiş Zaman (-dı/-di/-du/-dü, -tı/-ti/-tu/-tü): Eylemin konuşan tarafından bizzat görüldüğünü veya kesin bilindiğini anlatır (kurtar-dı). 2) Duyulan (Öğrenilen) Geçmiş Zaman (-mış/-miş/-muş/-müş): Başkasından duyulmayı veya sonradan fark etmeyi bildirir (kurtar-mış). 3) Şimdiki Zaman (-yor / -makta/-mekte): Eylemin konuşma anında sürdüğünü gösterir (kurtar-ıyor). 4) Gelecek Zaman (-acak/-ecek): Eylemin söylendikten sonra yapılacağını bildirir (kurtar-acak). 5) Geniş Zaman (-r/-ar/-er, olumsuzu -maz/-mez): Eylemin her zaman tekrarlandığını ifade eder (kurtar-ır / kurtar-maz).

Dilek (Tasarlama) Kipleri ise zaman anlamı taşımayıp bir tasarıyı, isteği veya gerekliliği bildiren dört kiptir: 1) Gereklilik Kipi (-malı/-meli): (koru-malı-yız), 2) Dilek-Şart Kipi (-sa/-se): (koru-sa-k), 3) İstek Kipi (-a/-e): (koru-ya-lım), 4) Emir Kipi: Özel bir kip eki yoktur, doğrudan kişi ekleriyle çekimlenir (koru, koru-sın, koru-yun, koru-sunlar).

FİİLLERDE KİP EKLERİ: HABER (BİLDİRME) VE DİLEK (TASARLAMA) KİPLERİ 1. Haber (Bildirme) Kipleri (Zaman Anlamlı) • Bilinen (Görülen) Geçmiş Zaman (-dı/-di): yaz-dı • Duyulan (Öğrenilen) Geçmiş (-mış/-miş): yaz-mış • Şimdiki Zaman (-yor / -makta): yaz-ıyor • Gelecek Zaman (-acak/-ecek): yaz-acak • Geniş Zaman (-r/-ar/-er / -maz): yaz-ar 2. Dilek (Tasarlama) Kipleri (Zaman Yok) • Gereklilik Kipi (-malı/-meli): çalış-malı-yız • Dilek-Şart Kipi (-sa/-se): çalış-sa-k • İstek Kipi (-a/-e): çalış-a-lım / çalış-a-sın • Emir Kipi (Kip eki yoktur): çalış / çalış-ın (1. tekil 'ben' ve 1. çoğul 'biz' emir çekimi yoktur!)
🔍 Büyütmek için dokunun

Kişi (Şahıs) Ekleri, Çekimli Fiil ve Yazım-Noktalama Kuralları

Kip ekinden hemen sonra gelerek fiildeki iş, oluş veya hareketin kim tarafından yapıldığını belirten eklere kişi (şahıs) ekleri denir. Türkçede üç tekil (1. tekil: ben, 2. tekil: sen, 3. tekil: o) ve üç çoğul (1. çoğul: biz, 2. çoğul: siz, 3. çoğul: onlar) olmak üzere altı kişi vardır. Kip ve kişi eki almış her fiile çekimli fiil denir.

Kişi kendisinden kendisine emir veremeyeceği için emir kipinin 1. tekil kişi (ben) ve 1. çoğul kişi (biz) çekimi yoktur. Ayrıca 3. tekil kişi (o) çekiminde emir kipi (-sın/-sin) dışındaki kiplerde özel bir kişi eki bulunmaz (gel-di, gel-iyor, gel-meli).

Tarihsel ve biyografik metin yazımında yazım ve noktalama kurallarına özen gösterilir: Belirli bir tarih bildiren ay ve gün adları büyük harfle başlar (19 Mayıs 1919 Pazar, 10 Kasım 1938); tarihlere gelen ekler kesme işaretiyle ayrılır (1920'de, Samsun'a); savaş, dönem ve tarihi olay adları büyük harfle yazılır (Kurtuluş Savaşı, Millî Mücadele, Çanakkale Zaferi).

ÇEKİMLİ FİİL FORMÜLÜ VE KİŞİ (ŞAHIS) EKLERİ Çekimli Fiil = Fiil Kök veya Gövdesi + Kip Eki + Kişi (Şahıs) Eki Örnek: "başar-acak-sınız" → başar- (Fiil Kökü) + -acak (Gelecek Zaman Kipi) + -sınız (2. Çoğul Kişi) Tekil Kişi Çekimleri • 1. Tekil (Ben): okuyor-um / okudu-m • 2. Tekil (Sen): okuyor-sun / okudu-n • 3. Tekil (O): okuyor (Kişi eki yoktur / -sın) Çoğul Kişi Çekimleri • 1. Çoğul (Biz): okuyor-uz / okudu-k / okuya-lım • 2. Çoğul (Siz): okuyor-sunuz / okudu-nuz • 3. Çoğul (Onlar): okuyor-lar / okudu-lar
🔍 Büyütmek için dokunun

Örnekler

  1. Örnek 1Aşağıdaki çekimli fiillerin hangi kip (haber/dilek ve alt türü) ve hangi kişiyle çekimlendiğini sırasıyla yazınız: 1) dinliyoruz — 2) çalışmalısın — 3) kazandık — 4) gidelim

    Cevabı göster

    1) dinliyoruz: Şimdiki zaman kipi (Haber kipi), 1. çoğul kişi (biz). 2) çalışmalısın: Gereklilik kipi (Dilek kipi), 2. tekil kişi (sen). 3) kazandık: Bilinen geçmiş zaman kipi (Haber kipi), 1. çoğul kişi (biz). 4) gidelim: İstek kipi (-e) (Dilek kipi), 1. çoğul kişi (biz).

  2. Örnek 2"Atatürk, 'Egemenlik kayıtsız şartsız milletindir.' sözüyle yönetme yetkisinin ulusa ait olduğunu vurgulamıştır. Nitekim 23 Nisan 1920'de TBMM açıldığında halk kendi temsilcilerini seçmiştir." metninde kullanılan düşünceyi geliştirme yollarını belirleyiniz.

    Cevabı göster

    Atatürk'ün sözü tırnak içinde doğrudan alıntılandığı için 'tanık gösterme'; 23 Nisan 1920'de TBMM'nin açılması somut örnek olarak verildiği için 'örneklendirme' kullanılmıştır.

  3. Örnek 3"Çanakkale sırtlarında kükreyen bir aslan gibi şahlanan Mehmetçik karşısında gökyüzü bile saygıyla eğiliyordu." cümlesinde yer alan iki söz sanatını gerekçesiyle açıklayınız.

    Cevabı göster

    1. Benzetme (Teşbih): Mehmetçik cesareti yönüyle 'kükreyen bir aslana' ('gibi' edatıyla) benzetilmiştir. 2. Kişileştirme (Teşhis): İnsan dışı bir varlık olan 'gökyüzüne' insana özgü 'saygıyla eğilme' özelliği verilmiştir.

  4. Örnek 4Haber (bildirme) kipleri ile dilek (tasarlama) kipleri arasındaki temel anlam farkını birer örnekle açıklayınız.

    Cevabı göster

    Haber kipleri eylemin gerçekleştiği zamanı (geçmiş, şimdiki, gelecek veya geniş zaman) bildirir; örneğin 'Kitabı okudu.' cümlesinde geçmiş zaman anlamı vardır. Dilek kipleri ise zaman bildirmez; istek, şart, gereklilik veya emir tasarısı ifade eder; örneğin 'Kitabı okumalısın.' cümlesinde gereklilik anlamı vardır.

  5. Örnek 5"Vatan sevgisiyle çalışan insan yorulmaz." cümlesindeki çekimli fiili bularak kipini, olumlu/olumsuz durumunu ve kişisini belirtiniz.

    Cevabı göster

    Çekimli fiil 'yorulmaz' sözcüğüdür. 'Yorulur' fiilinin olumsuzudur; Geniş Zamanın Olumsuzu (Haber kipi) ve 3. tekil kişi (o) ile çekimlenmiştir.

  6. Örnek 6Aşağıdaki cümlede yer alan yazım ve noktalama yanlışlarını bularak cümlenin doğru biçimini yazınız: "Mustafa Kemal 19 mayıs 1919da samsuna çıkarak milli mücadeleyi başlattı."

    Cevabı göster

    Doğru biçimi: "Mustafa Kemal 19 Mayıs 1919'da Samsun'a çıkarak Millî Mücadele'yi başlattı." (Belirli tarih bildiren 'Mayıs' büyük yazılır, '1919'da' ve özel yer adı 'Samsun'a' ile tarihi dönem/olay adı olan 'Millî Mücadele'yi' büyük harfle yazılıp gelen çekim ekleri kesme işaretiyle ayrılır.)

Kavram Kartları

1 / 8

Karta dokunarak arka yüzündeki açıklamayı görün; yön tuşlarıyla kartlar arasında geçiş yapın.

Etkinlikler

Soruları çözün; her cevaptan sonra doğru mu yanlış mı olduğunu hemen göreceksiniz.

  1. 1Aşağıdaki cümlelerin hangisinde çekimli fiil "haber (bildirme) kiplerinden" biriyle çekimlenmiştir?

  2. 2"Cumhuriyetimizi geleceğe taşımak için bilimin ışığında yürümeliyiz." cümlesindeki çekimli fiilin kipi ve kişisi aşağıdakilerin hangisinde doğru verilmiştir?

  3. 3"Yorgun gemi, hırçın dalgalarla sabaha kadar dertleşerek Samsun kıyılarına ulaştı." cümlesinde başvurulan söz sanatı aşağıdakilerden hangisidir?

  4. 4Aşağıdaki cümlelerin hangisinde tarihlerin ve tarihi olay adlarının yazımıyla ilgili bir yazım yanlışı yapılmıştır?

  5. 5Aşağıdaki ifadelerin doğru (D) ya da yanlış (Y) olduğunu belirleyiniz.

    • Fiillerde zaman anlamı taşıyan kiplere haber (bildirme) kipleri, zaman anlamı taşımayan kiplere ise dilek (tasarlama) kipleri denir.
    • "Yarın sabah kütüphanede buluşalım." cümlesindeki "buluşalım" fiili emir kipiyle çekimlenmiştir.
    • Bir metinde yazarın düşüncesini desteklemek amacıyla uzman bir kişinin sözünü tırnak içinde aktarmasına tanık gösterme denir.
    • "Türk milleti bağımsızlığından ödün vermez." cümlesindeki "vermez" fiili geniş zamanın olumsuzuyla çekimlenmiştir.
    • Emir kipinin kip eki "-malı / -meli" olup altı şahsın tamamında çekimi yapılabilir.

  6. 6Aşağıdaki çekimli fiilleri ait oldukları kip ve kişi özellikleriyle eşleştiriniz.

    Soldan bir öğeye, sonra sağdaki eşine dokunun.

  7. 7Aşağıdaki cümlelerde boş bırakılan yerleri uygun dil bilgisi ve edebiyat kavramlarıyla tamamlayınız.

    1. Yönetme ve karar verme yetkisinin hiçbir kısıtlama olmaksızın doğrudan millete ait olmasına millî denir.
    2. Fiil kök veya gövdelerine kip ve kişi eklerinin getirilmesiyle oluşturulan fiillere fiil adı verilir.
    3. İnsana ait duyu ve davranış özelliklerinin doğadaki cansız varlıklara aktarılmasına sanatı denir.
    4. Bir kavramın veya varlığın temel niteliklerini "Bu nedir?" sorusuna yanıt verecek şekilde açıklamaya denir.
    5. Fiillere "-sa / -se" eklerinin getirilmesiyle yapılan dilek kipine kipi adı verilir.

  8. 8Türkçede fiil kiplerini iki ana başlık altında sınıflandırarak alt türlerini yazınız ve "okumak" fiilini hem bir haber kipiyle hem de bir dilek kipiyle 1. çoğul kişide (biz) çekimleyip cümle içinde kullanınız.

Kısaca

  • Tema ve Değerler: Mustafa 1881-1920 Tarihe Atılan İmza metni; Atatürk'ün vatanseverliğini, Millî Mücadele ruhunu ve Millî Egemenlik ilkesini anlatır.
  • Düşünceyi Geliştirme ve Söz Sanatları: Tanımlama, karşılaştırma, örneklendirme, tanık gösterme ve sayısal veriler iknayı; benzetme, kişileştirme ve abartma anlatımı güçlendirir.
  • Haber (Bildirme) Kipleri: Eylemin zamanını bildirir: Bilinen geçmiş (-dı), duyulan geçmiş (-mış), şimdiki (-yor), gelecek (-acak) ve geniş zaman (-r / -maz).
  • Dilek (Tasarlama) Kipleri: Zaman anlamı taşımaz: Gereklilik (-malı), dilek-şart (-sa), istek (-a/-e) ve emir kipi (1. tekil ve 1. çoğul çekimi yoktur).
  • Kişi Ekleri ve Yazım: Kişi ekleri eylemi kimin yaptığını bildirir (Çekimli fiil = Fiil + Kip + Kişi); belirli tarihlerde ay/gün adları ve tarihi olaylar büyük harfle yazılır.

Bu dersin öteki kaynakları