İnsanın İradesi ve Kader
8.1.2. İnsanın ilmi, iradesi, sorumluluğu ile kader arasında ilişki kurar.
- İnsanı diğer canlılardan ayıran ve dini emirlerden muhatap (mükellef) kılan temel özellikler; akıl ve düşünme yeteneğine sahip olması, vahiyle doğru yolun gösterilmesi, cüzî iradesiyle özgürce seçim yapabilmesi ve davranışlarından sorumlu tutulmasıdır.
- Sözlükte dileme ve tercih etme gücü anlamına gelen irade ikiye ayrılır: Yüce Allah’ın sınırsız ve mutlak iradesine küllî irade, insana verilen sınırlı seçme hürriyetine ise cüzî irade denir.
- Anne-babamız, ırkımız, doğduğumuz zaman, göz rengimiz ve kalp atışımız küllî irade kapsamındadır ve bunlardan sorumlu tutulmayız; ibadet etmek, çalışmak, dürüst olmak veya kötülükten kaçınmak ise cüzî irademizle seçtiğimiz ve sorumlu olduğumuz alanlardır.
- İslam’da sorumluluk bireyseldir (Fussilet 46, İsrâ 15) ve insanın gücüyle sınırlıdır (Bakara 286); kendi ihmali yüzünden başarısız olan kişinin “Kaderim böyleymiş” diyerek sorumluluktan kaçması İslam’ın kader anlayışına aykırıdır.
Görseldeki irade karşılaştırma şemasından yararlanarak insan hayatındaki durumların hangi irade kapsamına girdiğini ve kişinin bu durumdan sorumlu olup olmadığını tabloya yazınız. İlk satır örnektir.
| İnsan Hayatındaki Durum | İlgili İrade Türü | Sorumluluk Durumu |
|---|---|---|
| Göz rengi, kan grubu ve ırkı | Küllî irade | Seçemediği için sorumlu tutulmaz. |
| Sınavlara düzenli ve planlı çalışması | Cüzî irade | Kendi tercihi olduğu için sorumludur. |
| Kalp atışı ve solunum sisteminin çalışması | Küllî irade | İstemsiz gerçekleştiği için sorumlu tutulmaz. |
| Doğru sözlü olması ve ihtiyaç sahibine yardım etmesi | Cüzî irade | Özgür seçimi olduğu için sorumludur. |
Görseldeki şemada insanı diğer varlıklardan ayıran beş temel özellik gösterilmiştir. Buna göre bir kimsenin İslam dininde emir ve yasaklardan sorumlu (mükellef) tutulabilmesi için aranan temel şart aşağıdakilerden hangisidir?
- AErgenlik çağına ulaşmış olması ve akıl sağlığının yerinde bulunması
- BYeryüzündeki bütün fiziksel ve biyolojik yasaları ezbere bilmesi
- CToplum içinde yüksek bir maddi gelire ve mesleğe sahip olması
- DDoğduğu coğrafyayı ve fiziksel özelliklerini kendisinin belirlemesi
Görseldeki benzetme kartında “Akıl bir pusula gibidir; vahiy ise önümüzü aydınlatan bir ışıktır.” ifadesi yer almaktadır. İnsan doğru yolu bulurken akıl ve vahyin birbirini nasıl tamamladığını kısaca açıklayınız.
Sol sütunda verilen Kur’an-ı Kerim ayetlerini sağ sütundaki temel ilkelerle eşleştiriniz.
Görseldeki kader ve sorumluluk panosuna göre doğru ifadelerin D, yanlış ifadelerin Y kutusunu işaretleyiniz.
| D | Y | |
| Cansız varlıklar fiziksel yasalara, hayvanlar ise içgüdülerine göre hareket ettiği için dini anlamda sorumlu değildir. | ✓ | |
| İnsan; hangi anne-babadan ve hangi çağda dünyaya geleceğini kendi cüzî iradesiyle tercih eder. | ✓ | |
| Sorumluluk yalnızca yapılan yanlışları değil, gücümüz yettiği hâlde terk ettiğimiz görevleri de kapsar. | ✓ | |
| Trafik kurallarını ihlal edip kaza yapan birinin “Alın yazım böyleymiş, suçum yok.” demesi doğru kader anlayışıdır. | ✓ | |
| İsrâ suresi 15. ayete göre hiçbir günahkâr başkasının günah yükünü taşımaz; sorumluluk şahsidir. | ✓ |
Cümlelerde boş bırakılan yerleri kutudaki uygun kavramlarla tamamlayınız.
- İyiyi kötüden, doğruyu yanlıştan ayırt etmemizi sağlayan manevi güce akıl denir.
- Yüce Allah’ın insana bahşettiği sınırlı seçme ve tercih etme özgürlüğüne cüzî irade denir.
- Evrendeki her şeye hâkim olan ve sınır tanımayan ilahi dileme gücüne küllî irade adı verilir.
- Allah, peygamberler ve ilahi kitaplar göndererek insana vahiy yoluyla rehberlik etmiştir.
- Kişinin özgür seçimiyle yaptığı davranışların sonuçlarını üstlenmesine sorumluluk denir.
Görseldeki süreç şemasında bir davranışın ortaya çıkış aşamaları numaralanarak gösterilmiştir. Bu şemaya göre insanın cüzî iradesi ile Allah’ın küllî iradesinin fiilin oluşumundaki rolü aşağıdakilerden hangisinde doğru açıklanmıştır?
- Aİnsan aklı ve cüzî iradesiyle davranışı seçer; Yüce Allah da küllî iradesiyle o fiili yaratır.
- Bİnsan hiçbir seçim yapmadan bekler; bütün davranışlar insanın iradesi dışında zorla gerçekleşir.
- Cİnsan hem doğum yerini hem de kalp atış hızını kendi cüzî iradesiyle yoktan yaratır.
- DVahiy gönderildiği için insanın düşünmesine ve seçenekler arasında karar vermesine gerek kalmaz.
Görseldeki basamak kartlarından yararlanarak bir insanın sorumlu bir davranışı gerçekleştirme sürecini mantıksal sırasına göre 1’den 4’e kadar numaralandırınız.
- 3Yüce Allah’ın, kulunun bu özgür tercihine bağlı olarak küllî iradesi ve kudretiyle o eylemi yaratması
- 2Kişinin hiçbir baskı altında kalmadan cüzî iradesini kullanarak seçeneklerden birine yönelip karar vermesi
- 4Gerçekleşen davranışın dünyada ve ahirette doğurduğu sorumluluğu kişinin bizzat üstlenmesi
- 1İnsanın akıl yeteneği ve vahyin rehberliği sayesinde iyi ile kötü yolu birbirinden ayırt etmesi
Görseldeki konuşma balonunda sınavlarına hiç çalışmayan bir öğrencinin düşük not alınca “Ne yapayım, talihim karaymış!” dediği görülmektedir. Bu söylemin İslam’ın kader ve irade anlayışına neden aykırı olduğunu kısaca yazınız.
Görseldeki ayet ve hadis panosunda üç temel ilke yer almaktadır. Panodaki numaralı ilkelerden hangisi “İslam’da kişiye gücünün yetmeyeceği hiçbir ibadet veya görevin zorunlu kılınmaması” durumuyla doğrudan ilişkilidir?
- AYalnız 1. ilke (Beled suresi, 10. ayet)
- BYalnız 2. ilke (Bakara suresi, 286. ayet)
- CYalnız 3. ilke (Tirmizî hadis-i şerifi)
- D1 ve 3. ilkeler
İpuçlarına karşılık gelen kavramları kutulara yazınız. Numaralı harflerle sözlükte “dilemek, tercih etmek ve karar vermek” anlamına gelen kavramı bulunuz.
Turuncu kutulardaki harfler yukarıdan aşağıya: İRADE
Hz. Peygamber (s.a.v.) bir hadisinde şöyle buyurmuştur: “Allah’ı gözet ki Allah da seni gözetsin... Bil ki bütün insanlar sana fayda vermek için toplansa Allah’ın takdiri dışında sana hiçbir fayda veremezler.” Bu hadis müminlere aşağıdakilerden hangisini öğütlemektedir?
- AKulluk görevlerini özenle yerine getirip her durumda yalnızca Allah’ın takdirine güvenmeyi
- BGünlük işlerde hiçbir çaba göstermeden ve tedbir almadan başkalarından yardım beklemeyi
- CKarşılaşılan başarısızlıklarda kendi hatalarımızı görmezden gelip çevremizi suçlamayı
- Dİnsanın cüzî iradesinin bulunmadığını ve yaptığı seçimlerden hesaba çekilmeyeceğini