İnsanın İradesi ve Kader
İnsanın ilmi, iradesi, sorumluluğu ile kader arasında ilişki kurar. · Konu kapsamındaki temel kavramları, modelleri ve ilişkileri örnekler üzerinden çözümler.
- İnsanın ilmi ve iradesi sınırlıdır; Allah’ın ilmi ve iradesi ise sonsuzdur, görünen âlemi ve görünmeyen âlemi (gayb) kuşatır.
- Cüzi irade insana verilen sınırlı tercih alanıdır; külli irade ise Allah’ın her şeyi kapsayan sınırsız dilemesidir.
- İnsan akıl ve iradesiyle yolu seçer, Allah da seçilen davranışı yaratır; Allah’ın önceden bilmesi insanın tercihini zorlamaz.
- Sorumluluk, yapılan ve yapılması gerekirken terk edilen işlerin hesabını vermektir; irade dışı durumlardan ise insan sorumlu tutulmaz.
İfadeleri uygun kavramlarla eşleştiriniz.
Görseldeki şemada insan ile Allah’ın ilim ve irade özellikleri K ve L ile gösterilmiştir. Boş bırakılan K ve L yerlerine hangisi gelmelidir?
- AK: Gaybı kapsar — L: Sınırlıdır
- BK: Sınırlıdır — L: Sonsuzdur
- CK: Sonsuzdur — L: Zamanla artar
- DK: Sınırsızdır — L: Gözlemle sınırlı
Doğru ifadelerin D, yanlış ifadelerin Y kutusunu işaretleyiniz.
| D | Y | |
| İnsan bilgisini artırabilir ancak ilmi ve iradesi sınırlıdır. | ✓ | |
| Davranışı seçmek insana, seçilen davranışı yaratmak Allah’a aittir. | ✓ | |
| Cüzi irade Allah’ın sınırsız dilemesini, külli irade insanın seçimini anlatır. | ✓ | |
| Kişi yaptığı işler kadar yapması gerekirken terk ettiği görevlerden de sorumludur. | ✓ | |
| İnsanın nerede dünyaya geleceği kendi cüzi iradesiyle yaptığı seçimlerdendir. | ✓ |
Boşlukları kutudaki uygun sözcüklerle doldurunuz.
- İnsana verilen ayırt etme gücü hak ile batıl arasındaki farkı gösterir.
- İnsanı dinî emirlere muhatap kılan düşünme yeteneği akıl’dır.
- Bakara suresi 286. ayete göre sorumluluğun sınırını kişinin gücü belirler.
- Başarısızlığı kadere yüklemek sorumluluktan kaçmak için bahane olur.
- İnsanın iradesiyle yaptığı seçim onu mükâfata ya da cezaya götürebilir.
Görseldeki kartlarda dört durum listelenmiştir. Bu durumların irade ve sorumluluk açısından değerlendirilmesiyle ilgili hangisi yanlıştır?
- A1 ve 2 sorumluluk doğurmaz.
- B3 cüzi irade kapsamındadır.
- C2 hesap verme alanına girer.
- D4 iradeyle üstlenilen görevdir.
Görseldeki ayet kartlarının vurguladığı ilkeyi ve sorumluluğu yazarak tabloyu tamamlayınız.
| Ayet Kartı | Temel İlke | Hatırlattığı Sorumluluk |
|---|---|---|
| 1. Kart (İnsan 3) | Tercih özgürlüğü | Gösterilen yoldan şükredici olanı seçmek |
| 2. Kart (Fussilet 46) | Davranış-sonuç | İyiliğin lehine, kötülüğün aleyhine olması |
| 3. Kart (Bakara 286) | Güçle sınırlılık | Gücünün yettiği görevleri yerine getirmek |
| 4. Kart (İsra 15) | Bireysel sorumluluk | Kendi hatasını başkasına yüklememek |
Görseldeki şemaya göre “Allah ne seçeceğimi önceden bildiğine göre seçimim özgür değildir.” diyen birinin hatasını açıklayınız.
Görselde dört öğrencinin karşılaştıkları durumlar karşısındaki sözleri verilmiştir. İslam’ın kader ve sorumluluk anlayışına göre hangi öğrencilerin tutumu doğrudur?
- AArda ve Zeynep
- BMert ve Elif
- CArda, Mert ve Zeynep
- DMert, Zeynep ve Elif
Görseldeki vaka kartında sınıf nöbetçisi Kerem’in durumu ve Nahl suresi 93. ayet birlikte verilmiştir. Bu vaka kartından sorumlulukla ilgili çıkarılabilecek en kapsamlı yargı aşağıdakilerden hangisidir?
- AKişi doğrudan zarar vermediği durumların sonuçlarından sorumlu tutulamaz.
- BYetki alanındaki bir görevi unutmak hesap verme yükümlülüğünü ortadan kaldırır.
- CSorumluluk yalnız kişinin kendi elleriyle yaptığı yanlış davranışları kapsar.
- Dİnsan yaptığı işler kadar yapması gerekirken ihmal ettiği görevlerden de sorumludur.
İpuçlarındaki kavramları yazınız. Numaralı harflerle insanın cüzi iradesiyle yaptığı seçimi bulunuz.
Turuncu kutulardaki harfler yukarıdan aşağıya: TERCİH
Görseldeki akış şemasında özetlenen süreci mantıksal sırasına göre 1’den 5’e kadar numaralandırınız.
- 2Vahiy ve peygamberlerle doğru ile yanlış yolun gösterilmesi
- 3İnsanın cüzi iradesini kullanarak bir davranışı seçmesi
- 1Allah’ın insana akıl ve irade yeteneği vermesi
- 5İnsanın tercih ettiği davranışın sonuçlarından hesaba çekilmesi
- 4Allah’ın, insanın tercihine göre seçilen davranışı yaratması
Görselde Beled suresi 10. ayet ve İnsan suresi 3. ayet birlikte şemalaştırılmıştır. Ayetlerde geçen “iki yolu göstermek” ve “o isterse” ifadeleri insanın kader karşısındaki konumunu nasıl açıklar?
Görseldeki şemada sorumluluğun iki temel şartı ve sınırı gösterilmiştir. İnsanın ilmi ve iradesi sınırlı olduğu hâlde neden davranışlarından sorumlu tutulduğunu şemadaki kavramlarla açıklayınız.
Tıp alanındaki çalışmalarla hastalıkların tedavisinde yeni yöntemler keşfedilmiş, ancak canlıların ne zaman doğup öleceği ya da gelecekte hangi olayların yaşanacağı önceden belirlenememiştir. Bu durum insanın ilmi ve iradesi hakkında aşağıdakilerden hangisini kanıtlar?
- ABilimsel gelişmeler ilerledikçe insanın görünmeyen âlemi de kuşatabileceğini
- Bİnsanın çalışarak bilgisini artırabildiğini fakat ilim ve iradesinin sınırlı kaldığını
- CAraştırma yapan kişilerin zamanla külli irade alanındaki olayları yönetebileceğini
- Dİnsanın bilgisinin sınırlı olmasının onu tercihlerinden sorumlu olmaktan çıkardığını