8.2.2. Kalıtım ve Tek Karakter Çaprazlamaları
Kalıtım ile ilgili temel kavramları (gen, alel, baskın gen, çekinik gen, saf döl, melez döl, fenotip, genotip) tanımlar. · Tek karakter çaprazlamaları ile ilgili problemler çözerek oluşan döllerin genotip ve fenotip oranları hakkında yorum yapar. · İnsanda cinsiyetin belirlenmesini ve akraba evliliklerinin olası genetik sonuçlarını tartışır.
- Kalıtsal özelliklerin nesilden nesile aktarımını inceleyen bilim dalına kalıtım (genetik) denir; kurucusu çalışmaları için bezelye bitkisini seçen Gregor Mendel’dir.
- Bir karakteri kontrol eden ve biri anneden diğeri babadan gelen gen çiftine alel denir; aleller aynı ise saf (homozigot: AA, aa), farklı ise melez (heterozigot: Aa) döldür.
- İki melez dölün (Aa × Aa) çaprazlanmasında genotip oranı %25 AA, %50 Aa, %25 aa olurken; fenotip oranı 34 (%75) baskın ve 14 (%25) çekinik olur.
- İnsanda doğacak her bebeğin kız (XX) veya erkek (XY) olma olasılığı birbirinden bağımsız olarak 12 (%50) düzeyindedir ve cinsiyeti babadan gelen eşey kromozomu belirler.
Görseldeki bezelye çiçek rengi (Mor: M, Beyaz: m) çaprazlama kartlarından yararlanarak oluşan döllerin genotip ve fenotip oranlarını tabloya yazınız. İlk satır örnektir.
| Çaprazlanan Ata Bireyler | Oluşan Genotip Oranları | Oluşan Fenotip Oranları |
|---|---|---|
| MM × mm | %100 Mm (Melez döl) | %100 Mor çiçekli |
| Mm × Mm | %25 MM, %50 Mm, %25 mm | %75 Mor, %25 Beyaz çiçekli |
| Mm × mm | %50 Mm, %50 mm | %50 Mor, %50 Beyaz çiçekli |
| mm × mm | %100 mm (Saf çekinik) | %100 Beyaz çiçekli |
Görseldeki kalıtım bilgi panosuna göre doğru ifadelerin D, yanlış ifadelerin Y kutusunu işaretleyiniz.
| D | Y | |
| Etkisini dış görünüşte her durumda gösterebilen alel genlere baskın (dominant) gen denir ve büyük harfle gösterilir. | ✓ | |
| Çekinik bir alel gen, melez döl (Aa) bireylerin dış görünüşünde kendi özelliğini doğrudan ortaya çıkarır. | ✓ | |
| Bezelyelerde mor çiçek aleli beyaz çiçeğe, sarı tohum aleli ise yeşil tohum aleline baskındır. | ✓ | |
| İki melez bireyin (Aa × Aa) çaprazlanmasından 3 çeşit genotip ve 2 çeşit fenotip oluşabilir. | ✓ | |
| Akraba evliliği bireylerin DNA dizilimini bozarak yoktan yeni bir mutasyon ve hastalık geni üretir. | ✓ |
Görseldeki şemada Gregor Mendel’in kalıtım çalışmalarında bezelye bitkisini tercih etme gerekçeleri özetlenmiştir. Aşağıdakilerden hangisi Mendel’in bezelyeyi seçme nedenlerinden biri değildir?
- AYalnızca tek bir karakter taşıyıp başka çeşidinin bulunmaması
- BKolay yetiştirilmesi ve bir yılda birden fazla döl verebilmesi
- CÇiçek yapısının yabancı tozlaşmaya kapalı olup kendi kendine tozlaşması
- DTohum rengi ve çiçek rengi gibi ayırt edilmesi kolay zıt karakterler içermesi
Kalıtım bilimiyle ilgili temel kavramları sağ sütundaki açıklamalarıyla eşleştiriniz.
Aşağıdaki cümlelerde boş bırakılan yerleri kutudaki uygun sözcüklerle tamamlayınız.
- Yalnızca saf döl (aa) durumunda etkisini dış görünüşte gösterebilen genlere çekinik gen denir.
- Saf baskın (AA) ile saf çekinik (aa) bireyin çaprazlanmasından oluşan 1. kuşak bireylerin tamamı melez döldür.
- Kendisi sağlıklı göründüğü hâlde yapısında çekinik hastalık genini bulunduran (Aa) bireylere taşıyıcı denir.
- Kan bağı olan kişiler arasında yapılan akraba evliliği, çekinik hastalık genlerinin bir araya gelme riskini artırır.
Görseldeki çaprazlama şemasında sarı tohumlu iki ata bezelyenin çaprazlanmasından yeşil tohumlu bezelye elde edildiği gösterilmiştir (Sarı tohum: S, Yeşil tohum: s). Buna göre ata bezelyelerin genotipleri ve oluşan döllerin saf (homozigot) döl olma olasılığı aşağıdakilerden hangisidir?
- ABir saf baskın ve bir melez (SS × Ss) — Saf döl olasılığı: 14
- BBir melez ve bir saf çekinik (Ss × ss) — Saf döl olasılığı: 13
- CHer ikisi de melez döl (Ss × Ss) — Saf döl olasılığı: 12
- DHer ikisi de saf baskın (SS × SS) — Saf döl olasılığı: 34
Görseldeki Punnett karesi kılavuzundan yararlanarak iki melez bezelyenin (Mm × Mm) çaprazlanma ve yorumlanma adımlarını 1’den 4’e kadar sıralayınız.
- 4Elde edilen sonuçlardan genotip (%25 MM, %50 Mm, %25 mm) ve fenotip (%75 baskın, %25 çekinik) oranlarının hesaplanması
- 1Ata bezelyelerin genotiplerinin (Mm ve Mm) belirlenip üreme hücrelerine gidebilecek M ve m alellerinin ayrılması
- 2Birinci bezelyenin her bir alelinin ikinci bezelyenin alelleriyle Punnett karesinde eşleştirilmesi
- 3Kare içindeki dört olası genotipin (MM, Mm, Mm, mm) eksiksiz olarak yazılması
Görseldeki bahçede bulunan uzun boylu (baskın) bir bezelyenin saf döl (UU) mü yoksa melez döl (Uu) mü olduğunu kesin olarak anlamak için hangi bezelyeyle çaprazlanması gerektiğini ve sonuçların nasıl yorumlanacağını yazınız.
İnsanlarda çekinik alelle (a) taşınan Akdeniz anemisi bakımından kendileri sağlıklı görünen ancak taşıyıcı (Aa) oldukları bilinen bir anne ve babanın doğacak çocuklarıyla ilgili aşağıdakilerden hangisi doğrudur?
- AÇocukların tamamı hastalık alelini taşıyan melez (Aa) genotipli olur.
- BÇocuğun hasta (aa) doğma olasılığı 14, sağlıklı görünme olasılığı 34’tür.
- CAnne ve baba sağlıklı göründüğü için çocukların hasta olma ihtimali yoktur.
- DÇocuğun hastalık genini hiç taşımayan saf sağlıklı (AA) olma olasılığı 34’tür.
Görseldeki sütun grafiğinde K ve L bezelyelerinin çaprazlanması sonucu oluşan yavru döllerin tohum şekli fenotip oranları (%50 düzgün, %50 buruşuk) verilmiştir. Düzgün tohum aleli (D) buruşuk tohum aleline (d) baskın olduğuna göre K ve L ata bezelyelerinin genotipleri aşağıdakilerden hangisidir?
- ASaf baskın ile saf çekinik (DD × dd)
- BMelez döl ile saf çekinik (Dd × dd)
- CHer ikisi de melez döl (Dd × Dd)
- DSaf baskın ile melez döl (DD × Dd)
Görselde sağlıklı insanlarda eşey kromozomlarının (44+XX ve 44+XY) yavru döllere aktarımı modellenmiştir. Bu modele göre aşağıdaki ifadelerden hangisi yanlıştır?
- ASağlıklı dişi bireyin ürettiği yumurta hücrelerinde eşey kromozomu olarak X bulunur.
- BSağlıklı erkek bireyin sperm hücrelerinde X veya Y eşey kromozomu yer alabilir.
- CHer doğumda dünyaya gelecek bebeğin kız veya erkek olma olasılığı 12 oranındadır.
- DDoğacak bebeğin cinsiyetini anneden gelen yumurta hücresindeki kromozom belirler.
İpuçlarına karşılık gelen kalıtım kavramlarını kutulara yazınız. Numaralı harflerle kalıtım biliminin kurucusu olan bilim insanının soyadını bulunuz.
Turuncu kutulardaki harfler yukarıdan aşağıya: MENDEL
Görseldeki aile kartında arka arkaya üç erkek çocuğu dünyaya gelen bir ailenin dördüncü çocuklarının kız olma olasılığı sorulmaktadır. Bu olasılığı kesirle yazarak önceki doğumların yeni olasılığı neden değiştirmediğini açıklayınız.