Anıtkabir: Metinde Anlam, Cümlenin Yardımcı Ögeleri (Nesne, Yer Tamlayıcısı, Zarf Tamlayıcısı) ve Cümlede Vurgu
T.8.3.17. Metnin ana fikrini ve ana duygusunu belirler. · T.8.4.18. Cümlenin ögelerini ayırt eder.
- Ögeler bulunurken YÖN kuralı izlenir: 1) Yüklem, 2) Özne, 3) Nesne ve 4) Tamlayıcılar sırasıyla belirlenir.
- Belirtme eki (-ı, -i, -u, -ü) alıp “Neyi, kimi?” sorusuna yanıt veren belirtili nesne; ek almayıp “Ne?” sorusuna yanıt veren belirtisiz nesnedir.
- “-e, -de, -den” ekiyle yer bildiren öge yer tamlayıcısı; zaman, durum, miktar, sebep ve eksiz yön bildiren öge zarf tamlayıcısıdır.
- Fiil cümlesinde vurgu yüklemden önceki ögede, isim cümlesinde yüklemdedir; iki virgül arasındaki açıklama ara söz, hitap ve bağlaçlar cümle dışı unsurdur.
Görseldeki yardımcı ögeler şemasından yararlanarak tablodaki cümlelerde koyu yazılan söz öbeklerinin yükleme sorulan sorusunu ve hangi öge olduğunu yazınız. İlk satır örnektir.
| Cümle ve koyu söz öbeği | Yükleme sorulan soru | Cümlenin ögesi |
|---|---|---|
| Türk milleti bağımsızlığını kararlılıkla korudu. | Neyi korudu? | Belirtili nesne |
| Komutan cephedeki birliklere yeni bir emir gönderdi. | Ne gönderdi? | Belirtisiz nesne |
| Mehmetçik vatan topraklarında destan yazdı. | Nerede yazdı? | Yer tamlayıcısı |
Görseldeki cümle çözümleme panosunda “Fedakâr Anadolu kadınları, cephedeki askerlere kış boyunca cephane taşıdı.” cümlesi verilmiştir. Bu cümlenin öge dizilişi aşağıdakilerden hangisidir?
- AÖzne - Yer T. - Zarf T. - Belirtisiz Nesne - Yüklem
- BÖzne - Belirtili Nesne - Zarf T. - Yer T. - Yüklem
- CBelirtisiz Nesne - Yer T. - Özne - Zarf T. - Yüklem
- DÖzne - Yer T. - Belirtili Nesne - Zarf T. - Yüklem
Bir cümleyi ögelerine ayırırken hata yapmamak için (YÖN kuralına göre) izlenecek adımları baştan sona doğru 1’den 4’e kadar sıralayınız.
- 2Yükleme ‘Kim?’ veya ‘Ne?’ sorusu sorularak işi yapan özne belirlenir.
- 3Özneden sonra yükleme ‘Ne, neyi, kimi?’ sorularıyla nesne saptanır.
- 4Son aşamada yer ve zarf sorularıyla yer ve zarf tamlayıcısı ayrılır.
- 1Cümledeki yargıyı bildiren çekimli fiil veya ek fiilli isim (yüklem) bulunur.
Sol sütundaki cümle ögesi ve kavramları sağ sütundaki açıklamalarıyla eşleştiriniz. Harfleri kutulara yazınız.
Cümlenin yardımcı ögeleri ve vurgu konusuyla ilgili ifadelerden doğru olanların D, yanlış olanların Y kutusunu işaretleyiniz.
| D | Y | |
| Cümlenin ögeleri bulunurken önce yüklem, sonra özne, ardından nesne ve tamlayıcılar (YÖN kuralı) belirlenir. | ✓ | |
| Yer tamlayıcısı (dolaylı tümleç) olan her sözcük veya söz öbeği mutlaka “-e, -de, -den” hâl eklerinden birini alır. | ✓ | |
| Yüklemi isim olan cümlelerde (isim cümlelerinde) vurgu yüklemden hemen önceki öge üzerindedir. | ✓ | |
| İsim ve sıfat tamlamaları, deyimler ve fiilimsi grupları ögeler bulunurken parçalanmaz. | ✓ |
Görseldeki metin kartında yer alan “Memleketin Hayatı Söz Konusu” başlıklı parçada Mustafa Kemal Paşa’nın vatan savunmasındaki tutumu anlatılmaktadır. Bu parçanın konusunu ve ana fikrini kısaca yazınız.
Görseldeki dört cümle fişinde yer-yön bildiren sözcükler koyu yazılmıştır. Numaralanmış fişlerin hangisinde koyu yazılan sözcük ötekilerden farklı bir öge görevindedir?
- A1. fiş: Nöbetçi asker komutanı görünce bir adım ileri çıktı.
- B2. fiş: Görevliler ağır sandıkları depodan dışarıya taşıdı.
- C3. fiş: Yağmur hızlanınca bahçedeki öğrenciler içeri girdi.
- D4. fiş: İzciler dik merdivenlerden yukarı tırmandı.
Görseldeki ara söz kartlarında iki virgül arasında kullanılan açıklamalar gösterilmiştir. Numaralanmış kartların hangisinde ara söz belirtili nesnenin açıklayıcısı olarak kullanılmamıştır?
- AI. kart: Kurtuluş Savaşı karargâhını, Ankara’yı, hafta sonu gezdik.
- BII. kart: Çocukluğumun sahil ilçesini, Mudanya’yı, çok özledim.
- CIII. kart: Dedemin cephe hatırasını, gümüş pusulayı, saklıyoruz.
- DIV. kart: Kahramanlarımızdan biri, Hasan Tahsin, ilk kurşunu attı.
Cümlelerdeki boşlukları kutudaki kavramlarla tamamlayınız. Bir kavram artacaktır.
- Belirtme hâl eki alan nesne türüne belirtili nesne denir.
- Yüklemi ‘-e, -de, -den’ ile tamamlayan öge yer tamlayıcısıdır.
- Yüklemi zaman ve durum bakımından tamamlayan zarf tamlayıcısıdır.
- Cümlede hiçbir ögeye girmeyen hitaplara cümle dışı unsur denir.
Görseldeki hitabe kartında “Ey Türk gençliği! Birinci vazifen, Türk istiklalini, Türk Cumhuriyetini, ilelebet, muhafaza ve müdafaa etmektir.” sözü yer almaktadır. Bu sözdeki “Ey Türk gençliği!” ifadesinin cümlenin ögeleri bakımından görevi aşağıdakilerden hangisidir?
- AGerçek özne
- BBelirtisiz nesne
- CCümle dışı unsur (hitap)
- DYer tamlayıcısı
Görseldeki vurgu kuralı şemasına göre fiil cümlelerinde vurgu yüklemden hemen önceki ögededir. Buna göre aşağıdaki cümlelerin hangisinde vurgu yer tamlayıcısı (dolaylı tümleç) üzerindedir?
- AAtatürk, Meclisi 23 Nisan 1920’de Ankara’da coşkuyla açtı.
- B23 Nisan 1920’de Ankara’da Meclisi Atatürk açtı.
- CAtatürk, Meclisi 23 Nisan 1920’de coşkuyla Ankara’da açtı.
- DAnkara’da 23 Nisan 1920’de Atatürk, Meclisi açtı.
Görseldeki karşılaştırma kartında “Nöbetçiler bütün gece ayakta bekledi.” ve “Nöbetçiler kulübede bekledi.” cümleleri verilmiştir. Her iki sözcük de “-da, -ta” eki aldığı hâlde “ayakta” ve “kulübede” sözcüklerinin neden farklı ögeler olduğunu açıklayınız.
İpuçlarına karşılık gelen dil bilgisi kavramlarını kutulara yazınız. Turuncu kutulardaki harfler, cümlede bir ögenin diğerlerine göre daha baskın söylenmesini anlatan kavramı verir.
Turuncu kutulardaki harfler yukarıdan aşağıya: VURGU
Görseldeki vurgu karşılaştırma kartında “En büyük güç milletin iradesidir.” ve “Milletimiz cephede kahramanca savaştı.” cümleleri verilmiştir. Her iki cümlede vurgulanan ögeyi bularak nedenini kısaca açıklayınız.