Bilimsel Araştırma Süreçleri: Kontrollü Deney Tasarımı, Değişken Analizi, Teori-Kanun İlişkisi ve Bilim Etiği
Biyolojik bir problemi çözmek için hipotez ve tahmin cümlesi kurar; bağımsız, bağımlı ve sabit değişkenleri belirleyerek kontrollü deney tasarlar. · Deney verilerini analiz ederek çıkarımda bulunur; bilimsel teori (kuram) ile kanun (yasa) arasındaki farkı açıklar. · Bilimsel araştırmalarda biyoetik ilkelerini ve başlıca etik ihlali türlerini (intihal, uydurma, çarpıtma, dilimleme) değerlendirir.
- Kontrollü deneyde araştırmacının etkisini görmek için değiştirdiği faktör bağımsız değişken (neden), buna bağlı ölçülen sonuç bağımlı değişkendir.
- Bilimsel kanun olayın NASIL gerçekleştiğini betimler, teori ise NEDEN gerçekleştiğini kapsamlı kanıtlarla açıklar; teoriler kanuna dönüşmez!
Kontrollü deney kavramlarını ve değişken türlerini açıklamalarıyla eşleştiriniz.
Kontrollü deney ve bilim etiğiyle ilgili ifadelerden doğru olanlara D, yanlış olanlara Y yazınız.
| D | Y | |
| Sağlıklı bir kontrollü deneyde aynı anda yalnızca bir tane bağımsız değişken değiştirilir. | ✓ | |
| Deney verileri hipotezi desteklemiyorsa araştırmacı verileri hipoteze göre değiştirmelidir. | ✓ | |
| Tek bir araştırmayı yayın sayısını artırmak için yapay olarak bölmeye dilimleme (salamizasyon) denir. | ✓ | |
| Bilimsel teoriler ispatlandığında bilimsel kanunlara dönüşür. | ✓ |
Görseldeki deney kuralına göre “Sıcaklığın, amilaz enziminin nişastayı sindirme hızına etkisini” araştıran bir öğrencinin bağımsız
- ASıcaklık — Nişastanın sindirilme hızı
- BAmilaz miktarı — Sıcaklık
- CNişasta miktarı — Ortam pH değeri
- DNişastanın sindirilme hızı — Sıcaklık
“Hücre Teorisi zamanla daha çok kanıt toplandığında Hücre Kanunu hâline gelecektir.” diyen bir öğrencinin kavram yanılgısını düzeltiniz.
Azotlu gübre miktarının (0 g, 5 g, 10 g) özdeş mısır fidelerinin boyca uzamasına etkisini inceleyen deneyin
| Deney Bileşeni | Deneydeki Karşılığı | Bilimsel Rolü |
|---|---|---|
| Hiç gübre verilmeyen (0 g) 1. saksı | Kontrol Grubu | Doğal referans karşılaştırması sağlar |
| Eklenen azotlu gübre miktarı (5 g, 10 g) | Bağımsız Değişken | Etkisi araştırılan neden faktörüdür |
| Mısır bitkisinin boyca uzama hızı | Bağımlı Değişken | Ölçülen ve gözlemlenen sonuçtur |
| Sıcaklık (25 °C) ve günlük su (100 mL) | Sabit Değişkenler | Deneyin güvenirliğini korur |
Görseldeki bilimsel araştırma akışına göre bir biyoloğun problemi çözme basamaklarını sıraya diziniz.
- 4Verileri analiz ederek hipotez doğrulanmazsa hipotezi revize etme, doğrulanırsa sonuçları raporlama
- 3Kontrol ve deney gruplarını oluşturarak yalnızca bağımsız değişkeni değiştirdiği kontrollü deney yapma
- 2Probleme geçici çözüm sunan sınanabilir bir hipotez ve 'Eğer... ise...' tahmin cümlesi kurma
- 1Nitel ve nicel gözlemler yaparak biyolojik problemi net biçimde tanımlama
Cümlelerdeki boşlukları uygun kavramlarla tamamlayınız.
- Hipotezden yola çıkılarak deney öncesinde “Eğer ... ise ... olmalıdır.” kalıbıyla kurulan cümleye tahmin denir.
- Hiç yapılmamış bir deneyi masa başında hayalî verilerle yapılmış gibi göstermeye uydurma (fabrikasyon) denir.
- Canlılar üzerindeki araştırmalarda ahlaki sınırları ve yaşam hakkını koruyan alana biyoetik adı verilir.
Deney tasarımı ve bilimsel bilgi türleriyle ilgili ifadelerden doğru olanlara D, yanlış olanlara Y yazınız.
| D | Y | |
| Grafiklerde bağımsız değişken genellikle yatay (x) eksende, bağımlı değişken düşey (y) eksende gösterilir. | ✓ | |
| Kontrol ve deney gruplarında sıcaklık, ışık ve suyun aynı anda farklı tutulması deneyin güvenirliğini artırır. | ✓ | |
| Mendel'in Benzerlik Yasası bir olayın nasıl gerçekleştiğini tanımlayan bilimsel kanun örneğidir. | ✓ | |
| İnsan gönüllüler üzerinde yapılan tıbbi araştırmalarda Etik Kurul onayı ve aydınlatılmış onam zorunludur. | ✓ |
Görseldeki etik ihlallerine göre, yaptığı 10 deneyin 7'sinde bakteriler ölmediği hâlde bu 7 deneyi gizleyip yalnız 3
- Aİntihal (Aşırma)
- BÇarpıtma (Falsifikasyon)
- CUydurma (Fabrikasyon)
- DHaksız yazarlık
Bilim etiği ihlallerini ve kavramlarını tanımlarıyla eşleştiriniz.
İpuçlarına karşılık gelen kavramları yazarak anahtar kelimeyi bulunuz.
Turuncu kutulardaki harfler yukarıdan aşağıya: KANON
Toprak pH değerinin ortanca bitkisinin çiçek rengine etkisini araştıran bir kontrollü deneyde bağımsız, bağımlı ve