Bir çarpımı üslü biçimde yazmak, aynı işlemi tekrar tekrar yazma ihtiyacını azaltır. Köklü gösterim ise bir sayının hangi kuvvetten elde edildiğini düşünmemizi sağlar. Bu hafta işlem kurallarını, kuralların kullanılabildiği koşullarla birlikte ele alacağız.
Taban, üs ve işaret
Pozitif tam sayı üs, tabanın kendisiyle kaç kez çarpıldığını belirtir. Örneğin 34 = 3 · 3 · 3 · 3 = 81 olur. Taban 3, üs 4’tür.
Sıfırdan farklı bir sayının sıfırıncı kuvveti 1’dir. Negatif üs, sayının çarpmaya göre tersinin ilgili pozitif kuvvetini ifade eder: 2−3 = 18. Negatif üs, sonucun mutlaka negatif olduğu anlamına gelmez.
Negatif bir tabanın çift tam sayı kuvveti pozitif, tek tam sayı kuvveti negatiftir. Parantez tabanı belirler: (−4)2 = 16 iken −42 = −16 olur. İkinci ifadede üs yalnız 4’e aittir.
Çarpma, bölme ve bir kuvvetin kuvveti
Tabanları aynı üslü ifadeler çarpılırken üsler toplanır: am · an = am+n. Bölmede üsler çıkarılır: am / an = am−n. Bölme kuralında a ≠ 0 olmalıdır.
Bir kuvvetin kuvveti alınırken üsler çarpılır: (am)ⁿ = am·n. Üsleri aynı olan çarpanlar ise ortak üste alınabilir: an · bn = (a·b)n. Bölme için de payda sıfır olmamak üzere benzer kural geçerlidir.
Bu kurallar tam sayı üsler için, ifadelerin tanımlı olduğu değerlerde uygulanır. Örneğin 52 · 53 = 55; (52)³ = 56 olur. Çarpım ile kuvvetin kuvvetini aynı işlem sanmamak gerekir.
Toplama ve çıkarmada ortak çarpan
Toplamada veya çıkarmada üsler toplanmaz. Aynı üslü ifadeyi içeren terimlerin katsayıları işleme girer: 3 · 24 + 5 · 24 = 8 · 24.
Terimler önce ortak bir üslü çarpan içerecek biçimde yazılabilir. 34 + 33 = 3 · 33 + 1 · 33 = 4 · 33 olur.
Ortak çarpan bulunmadığında kuvvetlerin değerleri hesaplanabilir. 23 + 24 = 8 + 16 = 24’tür; sonuç 27 değildir.
Köklü gösterimi anlamak
, karesi a olan negatif olmayan sayıyı belirtir; gerçek sayılarda a ≥ 0 olmalıdır. Bu nedenle = 7’dir. x² = 49 denkleminin çözümleri 7 ve −7 olsa da ifadesinin değeri yalnız 7’dir.
Çift dereceli bir kökün içi gerçek sayılarda negatif olamaz. Tek dereceli köklerde negatif sayılar da kullanılabilir: = −3, çünkü (−3) · (−3) · (−3) = −27’dir.
Pozitif tabanlarda rasyonel üslerle kökler birbirine dönüştürülebilir. Örneğin 161/2 = = 4; 81/3 = = 2 olur. Genel olarak n’inci kök, 1/n üssüyle ilişkilidir.
Köklü ifadelerle dört işlem
Karekök içindeki çarpanlardan tam kare olanlar dışarı çıkarılabilir: = = 6. Toplama ve çıkarmada önce kökler sadeleştirilir.
Kök derecesi ve kök içi aynı olan terimlerin katsayıları toplanır veya çıkarılır. 4 + 2 = 6 olur. + ise biçiminde birleştirilemez.
Negatif olmayan a ve b sayıları için · = olur. b > 0 koşuluyla / = yazılabilir. Örneğin · = = 12; / = = 5’tir.
Örnekler
Örnek 1(35 · 3−2) / 32 işleminin sonucu kaçtır?
Cevabı göster
Üs 5 + (−2) − 2 = 1 olur. Sonuç 31 = 3’tür.
Örnek 2(−2)4 ile −24 ifadelerinin farkı nedir?
Cevabı göster
İlkinde taban −2’dir ve çift kuvvet 16 verir. İkincisinde 2’nin dördüncü kuvvetinin önünde eksi vardır; değer −16’dır. Birinci değerden ikinci çıkarılırsa 16 − (−16) = 32 olur.
Örnek 3(42)³ / 44 ifadesini tek kuvvet olarak yazınız.
Cevabı göster
Üssün üssünde 2 · 3 = 6 bulunur. Bölmede 6 − 4 = 2 olduğundan sonuç 42 = 16’dır.
Örnek 4Verilen 7 · 32 − 2 · 32 işlemini hesaplayınız.
Cevabı göster
Ortak çarpan 32’dir. (7 − 2) · 32 = 5 · 9 = 45.
Örnek 5 − ifadesini sadeleştiriniz.
Cevabı göster
= 7 ve = 2 olur. Fark (7 − 2) = 5’dir.
Örnek 6 · / işleminin sonucunu bulunuz.
Cevabı göster
Pay = 18, payda = 3’tür. Sonuç 18 / 3 = 6 olur.
Kavram Kartları
1 / 8
Karta dokunarak arka yüzündeki açıklamayı görün; yön tuşlarıyla kartlar arasında geçiş yapın.
Etkinlikler
Soruları çözün; her cevaptan sonra doğru mu yanlış mı olduğunu hemen göreceksiniz.
1Bir işlem kartında (23)² yazıyor. Aynı değeri gösteren kart hangisidir?
Bir kuvvetin kuvvetinde üsler çarpılır: 3 · 2 = 6.
2Bir öğrenci + işlemini olarak yazıyor. Doğru sonuç hangisidir?
= 5 ve = 2 olduğundan sonuç 7’dir.
3Bir hesapta a = −5 seçiliyor. kaçtır?
Karekök negatif olamaz. = 5 = |−5|.
4‘Taban, üs ve işaret’ kavramı veya konusuyla ilgili aşağıdaki ifadelerden hangisi doğrudur?
‘Taban, üs ve işaret’ kapsamında doğru açıklama: Sıfırıncı kuvvet ve negatif tam sayı üs kurallarında taban sıfır olamaz.
5Aşağıdaki ifadelerin doğru (D) ya da yanlış (Y) olduğunu belirleyiniz.
- Verilen 3² · 3⁴ ile (3²)⁴ aynı değerdedir.
İlki 3⁶, ikincisi 3⁸ olur.
- Verilen 2⁻³ ifadesinin değeri pozitiftir.
Değer 1/8’dir.
- gerçek bir sayıdır.
−2’nin küpü −8’dir.
- + = 2 olur.
Aynı köklü terimin katsayıları toplanır.
- Verilen 3² · 3⁴ ile (3²)⁴ aynı değerdedir.
6Aşağıdaki kavramları doğru açıklamalarıyla eşleştiriniz.
Soldan bir öğeye, sonra sağdaki eşine dokunun.
7Aşağıdaki cümlelerde boş bırakılan yerleri uygun kavramlarla tamamlayınız.
- Aynı tabanlı kuvvetler çarpılırken üsler .
- Bir kuvvetin kuvveti alınırken üsler .
- Aynı köklü terimler toplanırken işleme girer.
Önce bütün boşlukları doldurun.
8Verilen 3⁴ + 3⁴ işlemini 3⁸ bulan bir öğrencinin hangi kuralı yanlış yerde kullandığını açıklayınız.
1. ipucu: İşlem toplama mı, çarpma mı?
2. ipucu: İki tane 3⁴ terimini ortak çarpanla yazınız.
Cevap: Aynı tabanlı çarpımın kuralını toplamaya uygulamıştır. 3⁴ + 3⁴ = 2 · 3⁴ = 162 olur.
Kısaca
- Sıfırdan farklı taban için sıfırıncı kuvvet 1’dir; negatif üs çarpmaya göre tersle ilgilidir.
- Aynı tabanlı çarpımda üsler toplanır, bölmede çıkarılır; bir kuvvetin kuvvetinde çarpılır.
- Toplama ve çıkarmada ortak üslü ya da köklü terimlerin katsayıları işleme girer.
- Gerçek sayılarda çift dereceli kökün içi negatif olamaz; karekökün değeri negatif değildir.
- Köklü ifadelerde sadeleştirme, hangi terimlerin birleştirilebileceğini gösterir.
Bu dersin öteki kaynakları
- 9. Sınıf Matematik Yıllık Planı (2026-2027) Yıllık plan
- Matematik Dersi Öğretim Programı (ortaöğretim) Öğretim programı
- 9. Sınıf Matematik Ortak Yazılı Senaryoları (1. dönem, 2026-2027) Yazılı senaryosu
- Matematik 9.Sınıf Ders Kitabı (1.Kitap) Ders kitabı
- Matematik 9.Sınıf Ders Kitabı (2.Kitap) Ders kitabı
- 9. Sınıf Matematik Günlük Planları (2026-2027) Ders planı
- 9. Sınıf Matematik 1. Hafta Çalışma Kâğıdı: Gerçek Sayıların Üslü ve Köklü Gösterimleriyle İşlemler Çalışma kâğıdı
- 9. Sınıf Matematik 2. Hafta Çalışma Kâğıdı: Gerçek Sayıların Üslü ve Köklü Gösterimleri ile Yapılan İşlemler (2. Bölüm) Çalışma kâğıdı
- 9. Sınıf Matematik 3. Hafta Çalışma Kâğıdı: Gerçek Sayıların Üslü ve Köklü Gösterimleri ile Gerçek Sayı Aralıkları Çalışma kâğıdı
- 9. Sınıf Matematik 4. Hafta Çalışma Kâğıdı: Gerçek Sayı Aralıklarının Gösterimi ve Aralıklarla İlgili İşlemlerde Küme Sembollerinin Kullanımı Çalışma kâğıdı
- 9. Sınıf Matematik 5. Hafta Çalışma Kâğıdı: Sayı Kümeleri ve İşlem Özellikleri Çalışma kâğıdı
- 9. Sınıf Matematik 6. Hafta Çalışma Kâğıdı: Gerçek Sayıların İşlem Özelliklerini Cebirsel Olarak İfade Etme Çalışma kâğıdı
- 9. Sınıf Matematik 7. Hafta Çalışma Kâğıdı: Doğrusal Fonksiyonlar ve Nitel Özellikleri: Referans Fonksiyon f(x) = x ve g(x) = ax + b Analizi Çalışma kâğıdı
- 9. Sınıf Matematik 8. Hafta Çalışma Kâğıdı: Doğrusal Fonksiyonlar ve Nitel Özellikleri: f(x) = x Referans Fonksiyonu ve g(x) = a·f(x ± r) ± k Analizi Çalışma kâğıdı
- 9. Sınıf Matematik 9. Hafta Çalışma Kâğıdı: Doğrusal Fonksiyonlarda Grafik Dönüşümleri g(x) = a·f(x ± r) ± k, Nitel Özellikler ve Modelleme Çalışma kâğıdı